गुलाब उत्पादक शेतकऱ्यांसमोर आता नव्या किडीचे आव्हान उभे राहिले आहे. गुलाब पिकावर ‘ब्लॅक वाइन थ्रीप्स’ या थ्रीप्स गटातील किडीची नोंद झाल्याने उत्पादकांमध्ये चिंता वाढली आहे. ही कीड प्रामुख्याने कोवळ्या पाने, कळ्या आणि फुलांच्या भागावर उपजीविका करते.
त्यामुळे फुलांच्या गुणवत्तेवर, रंगावर आणि बाजारमूल्यावर परिणाम होण्याची शक्यता असून, सुरुवातीच्या अवस्थेतच किडीची ओळख करून नियंत्रणाचे नियोजन करणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
थ्रीप्स ही आकाराने अतिशय लहान, अरुंद आणि चपळ कीड असून तिची ओळख शेतात सहज होणे अनेकदा कठीण जाते. गुलाबाच्या पिकात कळी तयार होण्यापासून ते फूल उमलण्याच्या अवस्थेपर्यंत या किडीचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो. पानांच्या किंवा फुलांच्या पृष्ठभागावर खरवडून त्यातून बाहेर येणारा रस शोषून घेतल्याने पेशींना इजा होते.
परिणामी पानांवर चंदेरी किंवा फिकट डाग, खरखरीतपणा आणि विकृत वाढ दिसू शकते. प्रादुर्भाव वाढल्यास कळ्या व्यवस्थित उमलत नाहीत आणि फुलांच्या आकर्षकतेवर परिणाम होतो.
‘ब्लॅक वाइन थ्रीप्स’ या नावामुळे किडीच्या रंगावरून तिची ओळख होण्यास मदत होऊ शकते; मात्र केवळ रंगाच्या आधारे अचूक निदान करणे योग्य ठरणार नाही. थ्रीप्सच्या विविध प्रजाती आकार, रंग आणि नुकसान करण्याच्या पद्धतीमध्ये काही प्रमाणात सारख्या दिसू शकतात.
त्यामुळे शेतात आढळलेल्या किडीचे बारकाईने निरीक्षण करणे आणि आवश्यक असल्यास कृषी विद्यापीठ, कृषी विभाग किंवा तज्ज्ञांकडून ओळख करून घेणे आवश्यक आहे. योग्य किडीची खात्री झाल्यानंतरच नियंत्रणाचे उपाय निवडणे अधिक परिणामकारक ठरते.
गुलाबाच्या फुलांची गुणवत्ता ही थेट बाजारभावाशी जोडलेली असल्याने थ्रीप्सचा प्रादुर्भाव उत्पादकांसाठी आर्थिकदृष्ट्याही महत्त्वाचा ठरतो. फुलांच्या पाकळ्यांवर ओरखडे, चट्टे किंवा रंगातील बदल दिसल्यास व्यापाऱ्यांकडून दर्जानुसार कमी दर मिळण्याची शक्यता असते.
निर्यातीसाठी किंवा उच्च दर्जाच्या बाजारपेठेसाठी तयार करण्यात येणाऱ्या गुलाबांमध्ये तर फुलांची बाह्य गुणवत्ता अत्यंत महत्त्वाची असते. त्यामुळे केवळ किडीची संख्या कमी करणे नव्हे, तर फुलांची गुणवत्ता टिकवणे हे व्यवस्थापनाचे प्रमुख उद्दिष्ट असावे.
किडीचे निरीक्षण करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी नियमित पाहणी करणे गरजेचे आहे. विशेषतः कोवळी पाने, नव्या फुटी, कळ्या आणि फुलांच्या आतील भागाची तपासणी करावी. सकाळच्या किंवा संध्याकाळच्या वेळेत झाडांची बारकाईने पाहणी केल्यास हालचाल करणाऱ्या थ्रीप्सचा शोध घेणे तुलनेने सोपे जाते.
पिकामध्ये चिकट सापळ्यांचा वापर करून प्रौढ थ्रीप्सची उपस्थिती आणि लोकसंख्येतील बदल यावर लक्ष ठेवता येते. नियमित नोंद ठेवल्यास किडीचा प्रादुर्भाव वाढत आहे की कमी होत आहे, हे समजण्यास मदत होते.
स्वच्छता आणि पीक व्यवस्थापन हे या किडीच्या नियंत्रणातील महत्त्वाचे घटक आहेत. शेतातील तण, अनावश्यक फुटवे, खराब झालेली फुले आणि प्रादुर्भावग्रस्त वनस्पतींचे अवशेष वेळेवर काढून नष्ट करावेत. रोपांची दाटी जास्त असल्यास हवा खेळती राहण्यासाठी योग्य व्यवस्थापन करावे.
जास्त नत्राचा वापर करून अतिशय कोवळी आणि जोमदार वाढ निर्माण होणार नाही, याची काळजी घ्यावी. संतुलित खत व्यवस्थापनामुळे पिकाची वाढ व्यवस्थित ठेवण्यास मदत होते.
थ्रीप्सच्या नियंत्रणासाठी एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे अधिक योग्य ठरते. शेतात उपयुक्त भक्षक कीटकांचे संरक्षण करणे, चिकट सापळ्यांचा वापर करणे आणि किडीच्या प्रादुर्भावाची नियमित पाहणी करणे या उपायांना महत्त्व द्यावे.
जैविक नियंत्रणासाठी उपलब्ध आणि शिफारशीत जैविक घटकांचा वापर स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली करता येतो. यामुळे रासायनिक कीटकनाशकांवरील अवलंबित्व कमी करण्यास तसेच किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
रासायनिक नियंत्रणाची गरज भासल्यास स्थानिक कृषी विभाग किंवा कृषी विद्यापीठाने गुलाब पिकासाठी आणि संबंधित किडीसाठी शिफारस केलेल्या नोंदणीकृत कीटकनाशकांचाच वापर करावा. औषधाची मात्रा, पाण्याचे प्रमाण, फवारणीची वेळ आणि काढणीपूर्व कालावधी यांचे काटेकोर पालन करणे आवश्यक आहे.
एकाच रासायनिक गटातील औषधांची वारंवार फवारणी टाळून उपलब्ध शिफारशींनुसार रोटेशन करणे महत्त्वाचे आहे. विशेषतः निर्यातक्षम गुलाबामध्ये अवशेषांचे व्यवस्थापन अत्यंत काळजीपूर्वक करावे.
गुलाब उत्पादकांनी किडीचा प्रादुर्भाव दिसताच ‘जास्त औषध म्हणजे जास्त नियंत्रण’ असा समज करून घेऊ नये. सुरुवातीला किडीची संख्या, नुकसानाची पातळी आणि पिकाची अवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
अतिरेकी फवारणीमुळे उत्पादन खर्च वाढण्याबरोबरच उपयुक्त कीटकांवर परिणाम होऊ शकतो. तसेच काही परिस्थितीत कीटकनाशकांच्या अयोग्य वापरामुळे किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका असतो.
सध्या गुलाबावर ब्लॅक वाइन थ्रीप्सची नोंद झाल्याच्या पार्श्वभूमीवर ‘निदान–निरीक्षण–नियंत्रण’ या तीन टप्प्यांवर उत्पादकांनी भर देणे आवश्यक आहे. शेतात आढळणारी कीड नेमकी कोणती आहे, तिची संख्या किती आहे आणि पिकाच्या कोणत्या अवस्थेत नुकसान अधिक होत आहे, याची माहिती संकलित केल्यास नियंत्रणाचे निर्णय अधिक अचूकपणे घेता येतील.
गुलाबासारख्या उच्च मूल्याच्या पिकात प्रतिबंधात्मक व्यवस्थापन, नियमित निरीक्षण आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली केलेले एकात्मिक नियंत्रण यामुळे फुलांची गुणवत्ता आणि बाजारपेठेतील मागणी टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
