हवामानातील अनिश्चितता, अवकाळी पाऊस, वाढते तापमान, पाण्याची टंचाई आणि बदलत्या नैसर्गिक परिस्थितीचा परिणाम रब्बी हंगामातील गहू पिकावर होत आहे. अशा आपत्कालीन परिस्थितीत गव्हाचे उत्पादन टिकवून ठेवणे आणि शेती फायदेशीर करणे हे शेतकऱ्यांसमोर मोठे आव्हान बनले आहे.
मात्र, योग्य वाणांची निवड, वेळेवर पेरणी, जमिनीचे आरोग्य, पाण्याचे काटेकोर नियोजन आणि एकात्मिक कीड-रोग व्यवस्थापन या सूत्रांचा अवलंब केल्यास प्रतिकूल परिस्थितीतही शाश्वत गहू उत्पादन घेणे शक्य आहे.
शाश्वत गहू उत्पादनासाठी सर्वप्रथम शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान आणि जमिनीच्या प्रकारानुसार वाणांची निवड करणे आवश्यक आहे. बदलत्या तापमानाचा विचार करता उष्णता सहन करणारे, कमी कालावधीत परिपक्व होणारे आणि रोगप्रतिकारक क्षमता असलेले सुधारित वाण निवडणे फायदेशीर ठरते.
पेरणीचा योग्य कालावधी पाळणे हा गहू उत्पादनातील सर्वांत महत्त्वाचा घटक आहे. वेळेवर पेरणी केल्यास पिकाची वाढ योग्य वातावरणात होते आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत वाढत्या तापमानाचा धोका कमी होऊ शकतो. उशिरा पेरणी झाल्यास गव्हाच्या वाढीचा कालावधी कमी होऊन उत्पादनावर परिणाम
होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उपलब्ध ओलावा, सिंचनाची सुविधा आणि स्थानिक कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशी लक्षात घेऊन पेरणीचे नियोजन करावे.
पेरणीपूर्वी जमिनीची चांगली मशागत करून भुसभुशीत व समतल जमीन तयार करावी. शक्य असल्यास शेतात पिकांचे अवशेष जाळण्याऐवजी त्यांचा जमिनीतील सेंद्रिय कर्ब वाढवण्यासाठी उपयोग करावा. प्रमाणित आणि निरोगी बियाण्यांची निवड करून शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया करणे आवश्यक आहे.
यामुळे सुरुवातीच्या अवस्थेत बियाण्यांमधून पसरणाऱ्या रोगांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यास मदत होते. पेरणी करताना योग्य अंतर आणि खोली राखल्यास रोपांची उगवण एकसमान होते आणि पिकाला आवश्यक वाढीसाठी पुरेशी जागा मिळते.
आपत्कालीन परिस्थितीत गव्हाचे उत्पादन टिकवण्यासाठी पाण्याचे व्यवस्थापन अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. विशेषतः दुष्काळी परिस्थितीत मर्यादित पाण्याचा जास्तीत जास्त उपयोग करून घेणे आवश्यक आहे. गव्हाच्या पिकाला मुकुटमुळे फुटण्याची अवस्था (CRI), फुटवे येण्याची अवस्था, कांडी धरण्याची
अवस्था, फुलोरा आणि दाणे भरण्याची अवस्था या महत्त्वाच्या टप्प्यांवर पाण्याची आवश्यकता असते.
पाणी मर्यादित उपलब्ध असल्यास मुकुटमुळे फुटण्याच्या अवस्थेतील पाणी देण्याला प्राधान्य द्यावे. त्यानंतर उपलब्ध पाण्यानुसार इतर महत्त्वाच्या अवस्थांचे नियोजन करावे. शेतात पाणी साचून राहणार नाही याची काळजी घेणेही तितकेच आवश्यक आहे, कारण अतिरिक्त ओलाव्यामुळे मुळांच्या कार्यक्षमतेवर
परिणाम होऊ शकतो. ठिबक किंवा तुषार सिंचनासारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर केल्यास पाण्याचा कार्यक्षम वापर करता येतो.
तसेच पिकाच्या गरजेनुसार हलके आणि योग्य वेळी पाणी दिल्यास जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत होते. जमिनीवर पिकांचे अवशेष किंवा योग्य सेंद्रिय आच्छादन ठेवल्यास बाष्पीभवन कमी होण्यास मदत होते. खत व्यवस्थापनातही संतुलित दृष्टिकोन आवश्यक आहे. केवळ नत्रयुक्त खतांचा जास्त
वापर करण्याऐवजी माती परीक्षणानुसार नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचा योग्य प्रमाणात वापर करावा.
सेंद्रिय खत, कंपोस्ट आणि हिरवळीच्या खतांचा वापर केल्यास जमिनीची सुपीकता आणि पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होते. नत्रयुक्त खतांचा वापर पिकाच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार विभागून करणे फायदेशीर ठरते.
बदलत्या हवामानात गहू पिकावर विविध कीड आणि रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे पिकाची नियमित पाहणी करणे आणि सुरुवातीच्या टप्प्यातच समस्या ओळखणे आवश्यक आहे. गव्हावरील तांबेरा रोग, करपा आणि काणी यांसारख्या रोगांवर नियंत्रण ठेवण्यासाठी रोगप्रतिकारक वाणांची
निवड, निरोगी बियाणे आणि शिफारशीनुसार बीजप्रक्रिया महत्त्वाची ठरते.
पानांवर पिवळे किंवा तपकिरी ठिपके दिसणे, पानांवर पावडरसारखा थर तयार होणे अथवा झाडांची वाढ खुंटणे अशी लक्षणे आढळल्यास त्वरित कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. हवामानातील अचानक बदल, धुके आणि वाढलेली आर्द्रता यामुळे काही रोगांचा प्रादुर्भाव वाढू शकतो. अशा वेळी विनाकारण कीटकनाशके
किंवा बुरशीनाशकांची फवारणी करण्याऐवजी रोगाचे अचूक निदान करून शिफारशीनुसार उपाययोजना कराव्यात.
तण नियंत्रणाकडेही दुर्लक्ष करून चालणार नाही. गव्हाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तणांमुळे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते. त्यामुळे पेरणीनंतर योग्य वेळी तण नियंत्रण करावे. आवश्यकतेनुसार आंतरमशागत किंवा शिफारशीनुसार तणनाशकांचा वापर करावा. अवकाळी पाऊस,
गारपीट किंवा अचानक तापमानवाढ यांसारख्या आपत्कालीन परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊन शेतीकामांचे नियोजन करावे.
काढणीच्या जवळ पाऊस अपेक्षित असल्यास पिकाची परिपक्वता आणि उपलब्ध साधनांचा विचार करून काढणीचे नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे. काढणीनंतर धान्य योग्य प्रकारे वाळवून सुरक्षित साठवणूक केल्यास काढणीपश्चात होणारे नुकसान टाळता येते.
शाश्वत गहू उत्पादनासाठी केवळ चांगले बियाणे आणि खते पुरेशी नसून संपूर्ण पीक व्यवस्थापनाकडे एकात्मिक पद्धतीने पाहणे गरजेचे आहे. पीक फेरपालट हा जमिनीचे आरोग्य सुधारण्याचा आणि कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव कमी करण्याचा प्रभावी पर्याय आहे. गव्हापूर्वी कडधान्य पिके घेतल्यास जमिनीतील नत्र
उपलब्धतेला मदत होऊ शकते.
त्याचप्रमाणे माती परीक्षणाच्या आधारे खतांचा वापर केल्यास अनावश्यक खर्च कमी होऊन उत्पादन खर्चावर नियंत्रण मिळवता येते. शेतकऱ्यांनी हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर पीक विमा, कृषी विभागाच्या योजना आणि कृषी विद्यापीठांकडून दिल्या जाणाऱ्या तांत्रिक मार्गदर्शनाचा लाभ घ्यावा. शेतातील पेरणीची
तारीख, बियाण्यांचे प्रमाण, खतांचा वापर, सिंचन, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव आणि उत्पादन यांची नोंद ठेवल्यास पुढील हंगामातील नियोजन अधिक प्रभावी करता येते.
आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून हवामानाचा अंदाज, जमिनीतील ओलावा आणि पिकाची वाढ यावर लक्ष ठेवणेही फायदेशीर ठरू शकते. आपत्कालीन परिस्थितीत एकाच उपायावर अवलंबून न राहता विविध पर्यायांचा एकत्रित वापर करणे ही काळाची गरज आहे. योग्य वाण, वेळेवर पेरणी, पाण्याचा काटेकोर
वापर, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि कीड-रोग नियंत्रण या पाच प्रमुख सूत्रांचा अवलंब केल्यास प्रतिकूल हवामानातही गव्हाचे उत्पादन टिकवणे शक्य आहे.
त्यामुळे बदलत्या हवामानाला संकट न मानता आधुनिक तंत्रज्ञान आणि शास्त्रीय शेती पद्धतींच्या मदतीने त्याचा सामना करणे, हाच शेतकऱ्यांसाठी शाश्वत आणि फायदेशीर गहू उत्पादनाचा मार्ग ठरणार आहे.
