मिरची हे राज्यातील अनेक भागांमध्ये घेतले जाणारे महत्त्वाचे नगदी पीक असून, सध्या वातावरणातील बदलामुळे पिकावर विविध रोगांचा प्रादुर्भाव वाढताना दिसत आहे. त्यामध्ये ‘भुरी’ किंवा पावडरी मिल्ड्यू रोगामुळे पाने पिवळी पडणे, वाकणे आणि गळून पडणे अशी लक्षणे अनेक शेतांमध्ये दिसून येत आहेत.
रोगाचा प्रादुर्भाव वेळेत ओळखून योग्य व्यवस्थापन न केल्यास झाडांची वाढ खुंटून उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता कृषी तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे.
भुरी रोगाची सुरुवात साधारणपणे पानांवर फिकट पिवळसर चट्टे दिसण्यापासून होते. त्यानंतर पानांच्या खालच्या किंवा वरच्या बाजूस पांढुरक्या, भुरकट पावडरसारख्या बुरशीची वाढ दिसून येते. रोग वाढत गेल्यानंतर पाने पिवळी पडतात, त्यांचा नैसर्गिक हिरवा रंग कमी होतो आणि पाने वाकडी किंवा कुरूप दिसू लागतात.
गंभीर प्रादुर्भाव झाल्यास पाने सुकून गळतात आणि झाडाची अन्ननिर्मिती प्रक्रिया मोठ्या प्रमाणात बाधित होते.
या रोगाच्या वाढीसाठी बदलते हवामान, दिवसातील उष्णता आणि रात्रीचे तुलनेने थंड वातावरण, हवेतील आर्द्रता तसेच दाट लागवड यांसारख्या परिस्थिती पोषक ठरू शकतात. शेतात हवा खेळती नसल्यास आणि पिकाची वाढ अत्यंत दाट झाल्यास रोगाचा प्रसार जलद होण्याचा धोका वाढतो.
त्यामुळे मिरची उत्पादकांनी केवळ औषध फवारणीवर अवलंबून न राहता, पीक व्यवस्थापनाच्या सर्व बाबींमध्ये संतुलित पद्धतीचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
भुरीचा प्रादुर्भाव दिसताच सर्वप्रथम बाधित पाने व झाडांचे भाग ओळखून त्यांचे योग्य व्यवस्थापन करावे. शेतात रोगग्रस्त अवशेष पडून राहिल्यास रोगाचा पुढील प्रसार होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे स्वच्छता राखणे, तण नियंत्रण करणे आणि झाडांमध्ये पुरेसे अंतर व हवा खेळती राहील याची काळजी घेणे महत्त्वाचे ठरते.
पिकाची नियमित पाहणी केल्यास सुरुवातीच्या अवस्थेतच रोग ओळखणे शक्य होते आणि मोठ्या नुकसानापूर्वी नियंत्रणात्मक उपाय करता येतात.
खत व्यवस्थापनातही संतुलन राखणे आवश्यक आहे. अतिरिक्त नत्रयुक्त खतांचा वापर केल्यास पिकाची कोवळी वाढ वाढू शकते आणि काही परिस्थितींमध्ये रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्यास पोषक वातावरण तयार होऊ शकते. त्यामुळे माती परीक्षण, पिकाची अवस्था आणि स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार खतांचा वापर करावा.
पाणी व्यवस्थापन करताना शेतात अनावश्यक ओलावा साचणार नाही याची काळजी घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
रोग नियंत्रणासाठी बुरशीनाशकांची निवड करताना स्थानिक कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठ किंवा अधिकृत तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. शिफारस केलेले आणि संबंधित पिकासाठी नोंदणीकृत बुरशीनाशकच योग्य मात्रा व पाण्याच्या प्रमाणात वापरावे.
एकाच औषधाचा वारंवार वापर टाळून तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार औषध गटांमध्ये बदल करणे उपयुक्त ठरू शकते. फवारणी करताना पानांच्या दोन्ही बाजूंवर द्रावण व्यवस्थित पोहोचेल याची विशेष काळजी घ्यावी.
मिरची पिकात पाने पिवळी पडण्यामागे केवळ भुरी रोगच कारणीभूत असेल असे नाही. अन्नद्रव्यांची कमतरता, रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव, विषाणूजन्य रोग किंवा मुळांच्या समस्या यांमुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात.
त्यामुळे केवळ पिवळेपणा पाहून कोणतेही औषध वापरण्याऐवजी पानांवरील पावडरसारखी बुरशी, चट्टे आणि इतर लक्षणांचे बारकाईने निरीक्षण करणे आवश्यक आहे. शंका असल्यास कृषी सहाय्यक किंवा तज्ज्ञांकडून रोगाचे निदान करून घेणे हा अधिक सुरक्षित मार्ग आहे.
मिरची हे खर्चिक आणि संवेदनशील पीक असल्याने रोगाचा प्रादुर्भाव दुर्लक्षित करणे शेतकऱ्यांना महागात पडू शकते.
वेळेत निरीक्षण, स्वच्छ शेती पद्धती, संतुलित खत व पाणी व्यवस्थापन आणि शास्त्रीय सल्ल्यानुसार रोगनियंत्रण यांचा एकत्रित वापर केल्यास नुकसान कमी करणे शक्य आहे. पिकाच्या वाढीच्या आणि फुलोरा-फळधारणेच्या अवस्थेत नियमित पाहणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
दरम्यान, कृषी क्षेत्रातील तज्ज्ञांनी शेतकऱ्यांना ‘रोग दिसल्यानंतर घाईघाईने औषध निवडू नका, आधी अचूक निदान करा’ असा सल्ला दिला आहे.
हवामानातील चढ-उतार लक्षात घेऊन पिकाची नियमित तपासणी करणे आणि सुरुवातीच्या अवस्थेतच आवश्यक उपाययोजना करणे, हाच मिरचीवरील भुरी रोगापासून होणारे संभाव्य नुकसान टाळण्याचा प्रभावी मार्ग ठरू शकतो.
