राज्यातील अनेक भागांत हवामानाच्या लहरीपणाचा थेट फटका खरीप हंगामाला बसू लागला असून, पावसातील खंड आणि वाढत्या तापमानामुळे पिके करपण्याची भीती निर्माण झाली आहे. पेरणीनंतर सुरुवातीला समाधानकारक वाढ झालेली सोयाबीन, कापूस, तूर, मूग, उडीद, मका आणि इतर खरीप पिके आता पाण्याअभावी कोमेजताना दिसत आहेत.
काही भागांत जमिनीत पुरेशी ओल नसल्याने पिकांची वाढ खुंटली असून, शेतकऱ्यांच्या नजरा पुन्हा एकदा आकाशाकडे लागल्या आहेत. वेळेत पाऊस न झाल्यास उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.
खरीप हंगाम हा राज्यातील लाखो शेतकऱ्यांसाठी आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो. बियाणे, खते, कीडनाशके, मशागत आणि मजुरी यासाठी शेतकऱ्यांनी मोठा खर्च केलेला असतो. मात्र, पेरणीनंतरच पावसाने दडी मारल्याने हा खर्च धोक्यात आला आहे.
अनेक शेतांमध्ये उगवण झाल्यानंतर रोपे सुकू लागली असून, काही ठिकाणी दुबार पेरणीची वेळ येण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. दुबार पेरणी करावी लागल्यास बियाणे आणि मशागतीचा अतिरिक्त खर्च वाढणार असून, आधीच आर्थिक अडचणीत असलेल्या शेतकऱ्यांवर त्याचा मोठा भार पडू शकतो.
सोयाबीन आणि कापूस या प्रमुख नगदी पिकांवर विशेष परिणाम दिसून येत आहे. पावसाचा दीर्घ खंड पडल्यास सोयाबीनची वाढ मंदावते, पाने कोमेजतात आणि पुढील वाढीवर परिणाम होतो. कापूस पिकातही सुरुवातीच्या वाढीच्या टप्प्यात जमिनीत आवश्यक ओलावा नसल्यास झाडांची वाढ खुंटू शकते.
तूर, मूग आणि उडीद यांसारख्या कडधान्य पिकांनाही ओलाव्याची गरज असते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पिकांची स्थिती नियमितपणे तपासून उपलब्ध पाण्याचा अत्यंत काटकसरीने वापर करण्याची गरज निर्माण झाली आहे.
शेतकऱ्यांसमोर केवळ पाण्याची टंचाईच नाही, तर वाढत्या उत्पादन खर्चाचेही संकट उभे आहे. बाजारातून महागडे बियाणे आणि खते खरेदी करून पेरणी केलेल्या शेतकऱ्यांना पीक वाचविण्यासाठी आता अतिरिक्त खर्च करावा लागत आहे. काही ठिकाणी विहीर, बोअरवेल किंवा उपलब्ध जलस्रोतांद्वारे संरक्षित सिंचन देण्याचा प्रयत्न सुरू आहे.
मात्र, सर्वच शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सुविधा उपलब्ध नसल्याने कोरडवाहू क्षेत्रातील परिस्थिती अधिक गंभीर बनत आहे. वेळेत पाऊस न झाल्यास मोठ्या प्रमाणावर पिकांचे नुकसान होण्याची शक्यता आहे.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, पावसातील खंडाच्या काळात शेतकऱ्यांनी घाईघाईने कोणत्याही खतांचा किंवा वाढवर्धकांचा अतिरिक्त वापर करू नये. कोरड्या जमिनीत रासायनिक खतांचा वापर केल्यास अपेक्षित परिणाम मिळेलच असे नाही. उपलब्ध ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी आंतरमशागत, तण नियंत्रण आणि शक्य असल्यास सेंद्रिय आच्छादनाचा वापर उपयुक्त ठरू शकतो.
शेतात पडणाऱ्या पावसाचे पाणी अडविणे, बांध दुरुस्त करणे आणि उपलब्ध पाण्याचे नियोजन करणे यावरही भर देणे आवश्यक आहे.
पिकांची पाहणी करून ज्या ठिकाणी उगवण अत्यंत कमी झाली आहे किंवा रोपे पूर्णपणे सुकली आहेत, त्या ठिकाणी स्थानिक कृषी विभागाच्या मार्गदर्शनानुसार पुढील निर्णय घेणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
काही भागांत दुबार पेरणीची गरज निर्माण होऊ शकते, तर काही ठिकाणी पुढील पावसाच्या अंदाजानुसार पर्यायी पीक निवडण्याचा विचार करावा लागू शकतो. मात्र, कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी जमिनीतील ओलावा, पुढील हवामान परिस्थिती आणि पिकाची अवस्था यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
दरम्यान, खरीप पिकांवर निर्माण झालेल्या या संकटामुळे शेतकऱ्यांच्या चिंता वाढल्या आहेत. पाऊस वेळेत आणि समाधानकारक प्रमाणात झाल्यास अजूनही अनेक पिकांना नवसंजीवनी मिळू शकते.
मात्र, पावसाचा खंड आणखी वाढल्यास उत्पादनावर गंभीर परिणाम होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. त्यामुळे हवामानातील बदलत्या परिस्थितीकडे बारकाईने लक्ष ठेवून कृषी विभागानेही शेतकऱ्यांना वेळोवेळी मार्गदर्शन करणे गरजेचे आहे.
शेतकऱ्यांनी या काळात घ्यावयाची काळजी म्हणून पिकांची नियमित पाहणी करणे, उपलब्ध पाण्याचे संरक्षित सिंचनासाठी योग्य नियोजन करणे, जमिनीतील ओलावा टिकविण्यासाठी आवश्यक उपाययोजना करणे आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्याशिवाय अनावश्यक फवारणी टाळणे महत्त्वाचे ठरणार आहे.
तसेच पिकांचे नुकसान झाल्यास त्याची नोंद ठेवून स्थानिक कृषी कार्यालयाशी संपर्क साधावा. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर पारंपरिक शेतीसोबत जलसंधारण आणि हवामानाधारित पीक व्यवस्थापनाला अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे.
एकूणच, “पिके करपली, खरीप अडचणीत!” ही परिस्थिती केवळ एका हंगामापुरती मर्यादित नसून शेतकऱ्यांच्या संपूर्ण आर्थिक नियोजनावर परिणाम करणारी ठरू शकते.
वेळेत पाऊस, योग्य कृषी सल्ला आणि उपलब्ध संसाधनांचे प्रभावी व्यवस्थापन यावरच आता खरीप पिकांचे भवितव्य अवलंबून आहे. शेतकऱ्यांसाठी प्रत्येक दिवस महत्त्वाचा ठरत असून, आकाशातून येणाऱ्या पावसाच्या सरींकडे संपूर्ण ग्रामीण भाग आशेने पाहत आहे.
