अतिवृष्टीमुळे ऊस क्षेत्रात पाणी साचल्याने शेतकऱ्यांसमोर उत्पादन टिकविण्याचे मोठे आव्हान , वेळीच निचरा आणि योग्य पीक व्यवस्थापन केल्यास नुकसान कमी करण्याची संधी
महाराष्ट्रातील अनेक भागांत यंदा पावसाने दमदार हजेरी लावल्याने खरीप पिकांसोबतच ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांनाही अतिवृष्टीचा फटका बसण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
ऊस हे तुलनेने पाण्याची गरज असलेले पीक असले तरी सतत किंवा दीर्घकाळ शेतात पाणी साचणे ऊस पिकासाठी फायदेशीर ठरत नाही.
जोरदार पावसानंतर शेतात पाणी तुंबून राहिल्यास जमिनीतील हवा कमी होते, मुळांच्या श्वसनक्रियेत अडथळा निर्माण होतो आणि अन्नद्रव्यांचे शोषण मंदावते.
परिणामी उसाची वाढ खुंटणे, पाने पिवळी पडणे, मुळे कुजणे, फुटव्यांची संख्या कमी होणे आणि पुढील काळात उसाची जाडी व वजन घटणे अशा समस्या दिसून येऊ शकतात.
त्यामुळे अतिवृष्टी झाल्यानंतर ऊस पिकाकडे केवळ पाणी कमी करण्याच्या दृष्टीने न पाहता, निचरा, मुळांचे आरोग्य, अन्नद्रव्य व्यवस्थापन, रोग-किडींचे निरीक्षण आणि पिकाची पुनर्वाढ या सर्व बाबींचे एकत्रित नियोजन करणे आवश्यक आहे.
सर्वप्रथम करा शेतातील अतिरिक्त पाण्याचा निचरा
अतिवृष्टीबाधित ऊस क्षेत्रात सर्वात पहिले आणि महत्त्वाचे काम म्हणजे शेतात साचलेले अतिरिक्त पाणी शक्य तितक्या लवकर बाहेर काढणे.
ऊसाच्या सरींमध्ये किंवा बांधाच्या परिसरात पाणी साचले असल्यास उपलब्ध नैसर्गिक उताराचा वापर करून पाण्याला सुरक्षित निचरा मार्ग द्यावा.
गरजेनुसार सरी अधिक खोल करणे, चर साफ करणे आणि शेताच्या कडेला निचरा वाहिनी तयार करणे उपयोगी ठरू शकते. मात्र पाणी बाहेर काढताना शेतातील सुपीक माती वाहून जाणार नाही, याचीही काळजी घ्यावी.
ज्या शेतांमध्ये दरवर्षी पावसाळ्यात पाणी साचते, तेथे केवळ पाऊस झाल्यानंतर उपाय करण्याऐवजी कायमस्वरूपी जलनिचरा व्यवस्थेचा विचार करणे अधिक फायदेशीर ठरते.
शेताची बांधबंदिस्ती, उताराचे नियोजन, मुख्य निचरा चर आणि आवश्यकतेनुसार उपचर यांची आखणी केल्यास भविष्यातील अतिवृष्टीचा परिणाम कमी करता येतो. भारी आणि चिकणमातीच्या जमिनीत पाण्याचा निचरा मंद असल्याने ही बाब अधिक महत्त्वाची ठरते.
पाणी साचलेल्या शेतात लगेचच ट्रॅक्टर किंवा अवजड यंत्रे चालवणे टाळावे. जमिनीत पुरेसा वाफसा नसताना यंत्रांची ये-जा केल्यास जमीन घट्ट होऊ शकते आणि मुळांच्या परिसरातील हवा कमी होऊ शकते.
त्यामुळे निचरा झाल्यानंतर जमीन काही प्रमाणात वाळू द्यावी आणि त्यानंतरच आवश्यक मशागतीची कामे करावीत.
मुळांचे आरोग्य वाचविणे ठरेल निर्णायक
अतिवृष्टीचा सर्वाधिक परिणाम ऊसाच्या मुळांच्या कार्यक्षमतेवर होतो. पाण्याने जमीन पूर्णपणे भरून राहिल्यास मुळांना ऑक्सिजन मिळत नाही. अशा परिस्थितीत मुळांची वाढ मंदावते आणि काही वेळा मुळांवर कुजजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो.
त्यामुळे पाणी निघून गेल्यानंतर ऊसाच्या मुळांची स्थिती तपासणे महत्त्वाचे आहे. उसाची पाने अनाठायी पिवळी पडत आहेत का, फुटवे सुकत आहेत का, वाढ थांबली आहे का किंवा काही ठिकाणी झाडे अचानक वाळत आहेत का, याचे निरीक्षण करावे.
अतिवृष्टीमुळे मातीतील उपलब्ध अन्नद्रव्यांचे संतुलनही बिघडू शकते.नायट्रोजनसारखी अन्नद्रव्ये पावसाच्या पाण्यामुळे वाहून जाणे किंवा मातीच्या खोल थरात जाणे शक्य असते. मात्र याचा अर्थ असा नाही की पाऊस थांबताच मोठ्या प्रमाणात युरिया किंवा इतर नत्रयुक्त खते द्यावीत.
जमीन वाफशावर आल्यानंतर, पिकाची अवस्था आणि स्थानिक कृषी सल्ल्यानुसारच खत व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.
अतिवृष्टीने बाधित उसाला पुन्हा जोम देण्यासाठी संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन महत्त्वाचे आहे. नत्राबरोबरच स्फुरद, पालाश तसेच आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा विचार करावा. मात्र खतांची मात्रा, वेळ आणि पद्धत ही जमिनीची सुपीकता, पिकाची अवस्था आणि माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार ठरवणे अधिक शास्त्रीय ठरते.
अतिपावसानंतर एकाच वेळी जास्त खत देण्यापेक्षा उपलब्ध परिस्थितीनुसार टप्प्याटप्प्याने व्यवस्थापन करणे फायदेशीर ठरू शकते.
पाने पिवळी पडल्यास घाईने फवारणी नको
अतिवृष्टी झाल्यानंतर ऊसाची पाने पिवळी पडणे ही बाब अनेकदा शेतकऱ्यांना चिंतेत टाकते. मात्र प्रत्येक वेळी त्यामागे रोग किंवा कीडच असेल असे नाही. मुळांना ऑक्सिजनचा अभाव, अन्नद्रव्यांचे कमी शोषण किंवा पाण्याचा ताण यामुळेही पाने पिवळी होऊ शकतात. त्यामुळे केवळ पानांचा रंग पाहून अंदाजाने कीटकनाशक किंवा बुरशीनाशकाची फवारणी करण्याऐवजी शेताची आणि पिकाची प्रत्यक्ष पाहणी करावी.
पावसाळ्यात आर्द्रता वाढल्याने काही बुरशीजन्य रोगांचा धोका वाढू शकतो. काही ठिकाणी पाने डागाळणे, कुजणे, वाढ खुंटणे किंवा खोडाच्या भागात विकृती दिसून येऊ शकते. अशा लक्षणांची सुरुवात दिसताच बाधित भाग ओळखून कृषी तज्ज्ञ, कृषी विभाग किंवा अधिकृत कृषी सल्लागारांचा सल्ला घ्यावा. रोगाचे अचूक निदान झाल्याशिवाय रासायनिक औषधांचा वापर करू नये.
त्याचप्रमाणे पावसाळ्यात रसशोषक किडी, खोडकिडी किंवा इतर किडींची परिस्थितीनुसार वाढ होऊ शकते. त्यामुळे आठवड्यातून किमान एकदा संपूर्ण शेताची पाहणी करणे आवश्यक आहे. पानांची अवस्था, नवीन फुटवे, खोडाचा भाग आणि वाढीची स्थिती तपासावी. किडीची आर्थिक नुकसान पातळी ओलांडल्यासच योग्य शिफारशीनुसार नियंत्रणाचे उपाय करणे अधिक परिणामकारक आणि खर्च वाचविणारे ठरते.
कोसळलेल्या उसाचे व्यवस्थापनही तितकेच महत्त्वाचे
अतिवृष्टीसोबत जोरदार वारे झाल्यास उंच वाढलेला ऊस काही ठिकाणी आडवा पडू शकतो. कोसळलेल्या उसामुळे पिकाच्या मांडणीत बदल होतो, सरीतील हवा खेळती राहत नाही आणि काही परिस्थितीत रोगांचा धोका वाढू शकतो. त्यामुळे शक्य तिथे उसाची योग्य बांधणी करणे आणि पिकाला आधार देणे उपयुक्त ठरते. मात्र ओल्या जमिनीत काम करताना मुळांना इजा होणार नाही, याची विशेष काळजी घ्यावी.
ऊस आडवा पडल्यावर लगेच मोठ्या प्रमाणात पाने काढणे किंवा अनावश्यक छाटणी करणे टाळावे. हिरवी पाने ही पिकासाठी अन्ननिर्मितीचे प्रमुख साधन असल्याने त्यांचे संरक्षण महत्त्वाचे आहे. रोगट किंवा कुजलेला भाग असल्यास परिस्थितीनुसार तो वेगळा करणे आणि शेतात अनावश्यक जैवभार साचू न देणे आवश्यक आहे.
अतिवृष्टीबाधित उसामध्ये तणांचे प्रमाणही वाढू शकते. भरपूर ओलावा आणि अन्नद्रव्य उपलब्ध असल्याने तणांची वाढ वेगाने होते आणि ते ऊसासोबत पाणी व अन्नद्रव्यांसाठी स्पर्धा करतात. त्यामुळे जमीन वाफशावर आल्यानंतर योग्य वेळी तण नियंत्रण करावे. मात्र पिकाची मुळे कमकुवत असताना खोल मशागत करून त्यांना इजा होणार नाही, याची काळजी घ्यावी.
पुढील वाढीसाठी शेतकऱ्यांनी आखावे नियोजन
अतिवृष्टीमुळे झालेल्या नुकसानीनंतर ऊस पुन्हा जोमाने वाढण्यासाठी पुढील काही आठवडे अत्यंत महत्त्वाचे ठरतात. या काळात पिकाची नियमित पाहणी करून वाढीचा वेग, फुटव्यांची संख्या, पानांचा रंग, मुळांची स्थिती आणि जमिनीतील ओलावा यांचे निरीक्षण करावे. शेत पूर्णपणे कोरडे झाल्यानंतर पुन्हा पाणी देण्याची घाई करू नये. जमिनीत पुरेसा ओलावा असल्यास सिंचन काही काळ पुढे ढकलणे योग्य ठरते.
अतिवृष्टीच्या काळात एकीकडे पाणी काढणे महत्त्वाचे असते, तर दुसरीकडे पाऊस थांबल्यानंतर पुढील सिंचनाचे नियोजनही तितकेच महत्त्वाचे ठरते. पिकाच्या अवस्थेनुसार आणि जमिनीतील ओलाव्यानुसार पाणी द्यावे. ठिबक सिंचन असलेल्या क्षेत्रातही पावसामुळे जमिनीत पुरेसा ओलावा असल्यास सिंचनाचे अंतर वाढवावे. यामुळे अनावश्यक पाणीपुरवठा टाळता येतो आणि मुळांना पुन्हा ऑक्सिजन मिळण्यास मदत होते.
माती परीक्षणाच्या आधारे खत व्यवस्थापन करणे हा दीर्घकालीनदृष्ट्या उत्तम पर्याय आहे. अतिवृष्टी झाल्यानंतर अंदाजाने खत देण्यापेक्षा उपलब्ध अन्नद्रव्यांची स्थिती समजून घेऊन खतांचा वापर करावा. सेंद्रिय पदार्थांचा योग्य वापर, जमिनीची रचना सुधारण्यासाठी आवश्यक उपाय आणि संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन यामुळे ऊसाची पुनर्वाढ अधिक सक्षम होण्यास मदत मिळू शकते.
उत्पादन वाचविण्यासाठी आता निष्काळजीपणाला जागा नाही
अतिवृष्टी ही केवळ पाण्याची समस्या नसून ती ऊसाच्या संपूर्ण वाढीवर परिणाम करणारी परिस्थिती आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी “पाणी काढा, मुळे वाचवा, पिकाची पाहणी करा आणि मगच खत-औषधांचे नियोजन करा” हा मूलमंत्र लक्षात ठेवणे आवश्यक आहे. सुरुवातीच्या काही दिवसांत केलेले योग्य व्यवस्थापन पुढील उत्पादनावर मोठा परिणाम करू शकते.
विशेषतः पाणी साचलेल्या क्षेत्रात निचऱ्याला सर्वोच्च प्राधान्य देणे, पिकाची अवस्था लक्षात घेऊन खत व्यवस्थापन करणे, रोग-किडींचे नियमित निरीक्षण करणे, अनावश्यक फवारण्या टाळणे आणि जमीन वाफशावर आल्यानंतरच आवश्यक मशागत करणे या उपायांकडे गांभीर्याने पाहावे. अतिवृष्टीमुळे काही प्रमाणात नुकसान झाले असले तरी वेळेवर व्यवस्थापन केल्यास उरलेल्या पिकाची उत्पादकता टिकविण्याची संधी शेतकऱ्यांकडे असते.
तज्ज्ञांच्या मते, प्रत्येक शेताची जमीन, पिकाची अवस्था, पावसाचे प्रमाण आणि पाण्याचा निचरा वेगळा असल्याने सर्व शेतांसाठी एकच उपाय लागू होत नाही. त्यामुळे गंभीर नुकसान झालेल्या क्षेत्रात स्थानिक कृषी अधिकारी किंवा कृषी तज्ज्ञांकडून प्रत्यक्ष पाहणी करून पुढील निर्णय घेणे अधिक सुरक्षित ठरेल. विशेषतः रासायनिक खते आणि कीटकनाशकांची मात्रा ठरवताना अधिकृत शिफारशींचे पालन करणे गरजेचे आहे.
अतिवृष्टी थांबविणे शेतकऱ्यांच्या हातात नसले, तरी अतिवृष्टीमुळे होणारे नुकसान कमी करण्याचे नियोजन मात्र नक्कीच करता येते. योग्य जलनिचरा, मुळांचे संरक्षण, संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन आणि नियमित पीक निरीक्षण या चार बाबींवर लक्ष केंद्रित केल्यास अतिवृष्टीबाधित ऊस पुन्हा उत्पादनक्षम करण्याची शक्यता मोठ्या प्रमाणात वाढू शकते.
