रब्बी हंगामाची चाहूल लागताच शेतकऱ्यांकडून गहू, हरभरा, ज्वारी, कांदा, मका, सूर्यफूल यांसह विविध पिकांच्या लागवडीची तयारी सुरू होते. मात्र, यंदा रब्बी हंगामात उपलब्ध पाण्याचा अंदाज न घेता कोणत्याही पिकाची लागवड करण्याची घाई करू नये, असा महत्त्वाचा सल्ला कृषी तज्ज्ञांकडून दिला जात आहे.
पिकाची निवड करताना जमिनीची क्षमता, उपलब्ध सिंचनाचे पाणी, पाण्याचा कालावधी आणि अपेक्षित पावसाचा अंदाज या सर्व बाबींचा विचार करणे गरजेचे आहे. ज्या भागात पाणीसाठा कमी आहे, तेथे मोठ्या कालावधीची आणि जास्त पाणी लागणारी पिके घेणे आर्थिकदृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते.
रब्बी पिकांच्या उत्पादनात पाण्याचे नियोजन हा सर्वात निर्णायक घटक मानला जातो. अनेक शेतकरी मागील वर्षाचा अनुभव किंवा बाजारातील भाव पाहून पीक निवडतात; मात्र प्रत्येक वर्षी पाण्याची उपलब्धता आणि हवामानाची परिस्थिती वेगळी असते.
त्यामुळे केवळ बाजारभाव चांगला आहे म्हणून गहू, कांदा किंवा मका यासारख्या पिकांची मोठ्या क्षेत्रावर लागवड करणे टाळावे. विहिरीतील पाणी किती दिवस पुरेल, विहिरीची पुनर्भरण क्षमता किती आहे, ठिबक किंवा तुषार सिंचनाची सुविधा आहे का आणि पिकाच्या महत्त्वाच्या वाढीच्या अवस्थेत पाणी देता येईल का, याचे गणित आधी मांडणे आवश्यक आहे.
‘आधी पाणी, मग पीक’ हा यंदाच्या रब्बी हंगामासाठी महत्त्वाचा मंत्र ठरू शकतो. शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचे एकूण प्रमाण आणि संभाव्य वापर यांची तुलना करूनच क्षेत्र निश्चित करावे. उदाहरणार्थ, मर्यादित पाणी उपलब्ध असल्यास संपूर्ण क्षेत्रावर पिकांची लागवड करण्यापेक्षा काही क्षेत्र कमी करून उर्वरित पिकाला आवश्यक त्या वेळी पाणी देणे अधिक फायदेशीर ठरू शकते.
पिकाच्या सुरुवातीच्या अवस्थेत, फुलोरा किंवा दाणे भरण्याच्या काळात पाण्याचा ताण आल्यास उत्पादनात मोठी घट होऊ शकते. त्यामुळे क्षेत्र वाढविण्यापेक्षा उपलब्ध पाण्यातून स्थिर आणि दर्जेदार उत्पादन मिळविण्यावर भर देणे गरजेचे आहे.
ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची खात्री नाही, त्यांनी कमी कालावधीची आणि तुलनेने कमी पाणी लागणारी पिके किंवा वाण निवडण्याचा विचार करावा. कोरडवाहू भागात जमिनीतील उपलब्ध ओलावा लक्षात घेऊन पिकांची निवड करणे आवश्यक आहे. पेरणीपूर्वी जमिनीतील ओलावा पुरेसा आहे का, याची पाहणी करावी.
कोरड्या जमिनीत केवळ कॅलेंडरवरील तारीख पाहून पेरणी केल्यास उगवण कमी होण्याची किंवा रोपे कमकुवत राहण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पेरणीची योग्य वेळ आणि जमिनीतील ओलावा या दोन बाबींकडे विशेष लक्ष द्यावे.
यंदाच्या हंगामात पाण्याच्या उपलब्धतेबरोबरच हवामानातील बदलते स्वरूप देखील शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे आहे. दिवसाचे तापमान अपेक्षेपेक्षा जास्त राहिल्यास पिकांची बाष्पीभवनाची गरज वाढते आणि जमिनीतील ओलावा वेगाने कमी होतो. अशा परिस्थितीत जास्त पाणी लागणाऱ्या पिकांना वारंवार सिंचनाची आवश्यकता भासू शकते.
त्यामुळे पिकाची निवड करताना केवळ सरासरी पाऊस किंवा मागील वर्षाची परिस्थिती न पाहता सध्याची जमीन, पाणी आणि हवामान यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
माती परीक्षणालाही यंदा प्राधान्य द्यावे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे. जमिनीचा सामू, सेंद्रिय कर्ब, उपलब्ध नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची स्थिती समजून घेतल्यास योग्य पीक आणि खत व्यवस्थापन करता येते. जमिनीला गरज नसताना मोठ्या प्रमाणात रासायनिक खते देणे म्हणजे उत्पादन वाढण्याची हमी नाही. उलट अनावश्यक खर्च वाढतो.
त्यामुळे पिकाची निवड आणि खतांचा वापर माती परीक्षणाच्या अहवालावर आधारित ठेवणे शेतकऱ्यांसाठी आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकते.
पिकांची निवड करताना बाजारपेठेचा अंदाजही महत्त्वाचा आहे. मागील वर्षी एखाद्या पिकाला चांगला भाव मिळाला म्हणून यंदाही तोच भाव मिळेल असे नाही. मोठ्या प्रमाणावर एकाच पिकाची लागवड झाल्यास काढणीच्या काळात आवक वाढून दर कमी होण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे उपलब्ध पाणी, उत्पादन खर्च, अपेक्षित उत्पादन, बाजारातील मागणी आणि विक्रीची सुविधा यांचा विचार करून पीक आराखडा तयार करावा. एकाच पिकावर संपूर्ण अवलंबित्व ठेवण्याऐवजी परिस्थितीनुसार पीक विविधीकरण करणे जोखमीच्या दृष्टीने अधिक सुरक्षित ठरू शकते.
शेतकऱ्यांनी पाण्याचा प्रत्येक थेंब उत्पादनक्षम करण्यासाठी ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर करण्याचा प्रयत्न करावा. सिंचनाची वेळ निश्चित करताना मातीचा प्रकार आणि पिकाची अवस्था लक्षात घ्यावी. वारंवार आणि अनावश्यक पाणी देण्याऐवजी पिकाला आवश्यक तेवढेच पाणी देणे महत्त्वाचे आहे.
आंतरमशागत, तण नियंत्रण आणि जमिनीतील ओलावा टिकविण्यासाठी योग्य उपाय केल्यास सिंचनाची गरज काही प्रमाणात कमी करता येते. विशेषतः हलक्या जमिनीत पाण्याचे व्यवस्थापन अधिक काळजीपूर्वक करणे आवश्यक आहे.
सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, उपलब्ध पाणी अपुरे असल्यास केवळ लागवड केली म्हणून उत्पादन मिळेलच असे नाही. पेरणीनंतर पाणी देता येणार नसेल, तर सुरुवातीपासूनच मोठ्या क्षेत्रावर पीक घेणे टाळणे शहाणपणाचे ठरू शकते. शेतकऱ्यांनी गावपातळीवर विहिरी, तलाव, बंधारे आणि इतर जलस्रोतांची स्थिती तपासून सामूहिक पाणी नियोजन करण्यावर भर द्यावा.
कृषी विभागाच्या स्थानिक अधिकाऱ्यांचा, कृषी विद्यापीठांचा किंवा कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन आपल्या शेतासाठी योग्य पर्याय निश्चित करावा.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा संदेश
यंदाच्या रब्बी हंगामात “पहिले पाण्याचे गणित, त्यानंतरच पिकाचे नियोजन” हा दृष्टिकोन स्वीकारणे आवश्यक आहे. पाण्याची खात्री नसताना कोणत्याही पिकाची अंधाधुंद लागवड करण्याऐवजी उपलब्ध संसाधनांनुसार क्षेत्र निश्चित करावे. योग्य पीक, योग्य वाण, योग्य पेरणी वेळ आणि काटेकोर पाणी व्यवस्थापन यामुळे उत्पादन खर्च नियंत्रणात ठेवता येईल.
त्यामुळे लागवडीची घाई न करता आपल्या शेतातील पाणी, जमीन आणि बाजारपेठेचा ताळमेळ साधूनच रब्बी हंगामाचा निर्णय घ्या, असा तज्ज्ञांचा सल्ला आहे.
