उन्हाळ्याच्या दिवसांत वाढते तापमान, उष्ण वारे आणि कमी आर्द्रता यांचा परिणाम केवळ फुलांच्या उत्पादनावरच नव्हे, तर काढणीनंतरच्या फुलांच्या गुणवत्तेवरही मोठ्या प्रमाणात होतो. झेंडू, गुलाब, शेवंती, जाई, जुई, मोगरा, निशिगंध आणि जरबेरा यांसारख्या फुलांना उष्णतेचा फटका बसल्यास ती लवकर कोमेजतात.
फुलांचा रंग फिका पडणे, पाकळ्या सुकणे, देठ मऊ पडणे, फुलांचा सुगंध कमी होणे आणि बाजारपेठेत आकर्षकता घटणे अशा समस्या निर्माण होतात. परिणामी शेतकऱ्यांना अपेक्षित बाजारभाव मिळत नाही आणि काढणी, वाहतूक व विक्रीसाठी केलेला खर्चही वाया जाण्याची शक्यता असते. त्यामुळे उन्हाळ्यात फुलांची
काढणी केल्यानंतर त्यांची योग्य पद्धतीने हाताळणी आणि साठवण करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. फुलांची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी सर्वप्रथम काढणीची वेळ योग्य निवडली पाहिजे.
शक्यतो पहाटेच्या थंड वातावरणात किंवा संध्याकाळी सूर्यास्तानंतर फुलांची काढणी करावी. दुपारच्या कडक उन्हात फुले तोडणे टाळावे, कारण त्या वेळी फुलांमधील पाण्याचे प्रमाण कमी झालेले असते आणि त्यांची ताजेपणा टिकवण्याची क्षमता घटते. काढणी करताना फुलांना हाताळताना जास्त दाब देऊ नये, तसेच
पाकळ्यांना इजा होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
फुलांची काढणी झाल्यानंतर ती शक्य तितक्या लवकर सावलीच्या आणि हवेशीर ठिकाणी न्यावीत. थेट सूर्यप्रकाशात किंवा उष्ण जमिनीवर फुले ठेवू नयेत. काढणीनंतर फुलांमधील उष्णता कमी करणे ही साठवण प्रक्रियेतील महत्त्वाची पायरी आहे. यासाठी फुलांना स्वच्छ, थंड आणि हवेशीर जागेत काही काळ ठेवावे.
उपलब्ध सुविधांनुसार पूर्वशीतकरण (प्री-कूलिंग) केल्यास फुलांचे तापमान लवकर कमी होऊन त्यांचे आयुष्य वाढण्यास मदत होते.
मात्र सर्व प्रकारच्या फुलांसाठी एकाच तापमानाची पद्धत योग्य नसते. उदाहरणार्थ, गुलाब, जरबेरा आणि शेवंती यांसारख्या कापलेल्या फुलांसाठी योग्य तापमानात शीतगृहाचा वापर करता येतो; परंतु उष्णकटिबंधीय फुलांना अतिशय कमी तापमान दिल्यास थंडीमुळे नुकसान होऊ शकते. त्यामुळे फुलांच्या प्रकारानुसार
साठवण तापमान निश्चित करणे गरजेचे आहे.
कापलेल्या फुलांचे देठ स्वच्छ आणि धारदार चाकूने तिरपे कापून स्वच्छ पाण्यात ठेवावेत. पाण्यातील जीवाणूंची वाढ रोखण्यासाठी स्वच्छ भांडी वापरणे महत्त्वाचे आहे. फुलांचे देठ पाण्यात बुडवण्यापूर्वी त्यांचा खालचा भाग स्वच्छ करावा. पाणी नियमित बदलल्यास आणि कुजलेल्या किंवा खराब झालेल्या फुलांना वेगळे
केल्यास इतर फुलांचे नुकसान टाळता येते.
फुलांची साठवण करताना आर्द्रता, तापमान आणि हवेचे अभिसरण या तीन बाबींकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. उन्हाळ्यात वातावरणातील आर्द्रता कमी असल्यामुळे फुलांमधून पाण्याचे बाष्पीभवन वेगाने होते. त्यामुळे फुले लवकर कोमेजण्याची शक्यता असते. अशा वेळी फुलांच्या प्रकारानुसार योग्य आर्द्रता
राखणे फायदेशीर ठरते. कापलेल्या फुलांसाठी साधारण ९० ते ९५ टक्के सापेक्ष आर्द्रता उपयुक्त ठरू शकते; मात्र फुलांवर पाणी साचणार नाही किंवा कोंदट वातावरण तयार होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
फुलांवर थेट जोरदार पाण्याचा फवारा मारणे टाळावे, कारण त्यामुळे पाकळ्यांवर डाग पडणे, बुरशी वाढणे आणि फुलांची गुणवत्ता खराब होणे शक्य आहे. फुलांची साठवण करताना प्लास्टिकच्या पिशव्यांमध्ये पूर्णपणे हवाबंद करून ठेवण्याऐवजी योग्य वायुवीजन असलेल्या पॅकिंगचा वापर करावा. बाजारपेठेत
पाठवण्यासाठी फुलांचे वर्गीकरण आकार, रंग, ताजेपणा आणि गुणवत्तेनुसार करावे. खराब, किडलेली किंवा जास्त उमललेली फुले वेगळी काढावीत.
गुलाब, जरबेरा आणि निशिगंध यांसारख्या लांब देठाच्या फुलांना योग्य आकाराच्या बॉक्समध्ये व्यवस्थित मांडावे. झेंडू आणि मोगऱ्यासारख्या फुलांसाठी स्वच्छ, हवेशीर आणि फुलांना दाब बसणार नाही अशा टोपल्या किंवा पॅकिंग साहित्याचा वापर करावा. पॅकिंग करताना फुलांमध्ये अनावश्यक मोकळी जागा
राहू नये; मात्र त्यांच्यावर जास्त वजनही पडू देऊ नये.
उन्हाळ्यात फुलांची वाहतूक करतानाही विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे. फुलांनी भरलेली वाहने शक्यतो सकाळी लवकर किंवा रात्रीच्या थंड वातावरणात बाजारपेठेकडे रवाना करावीत. वाहनामध्ये थेट सूर्यप्रकाश येणार नाही आणि गरम हवा साचणार नाही याची व्यवस्था करावी. लांब पल्ल्याच्या वाहतुकीसाठी
शीतवाहनांचा वापर केल्यास फुलांचा ताजेपणा अधिक काळ टिकवता येतो.
मात्र शीतवाहन उपलब्ध नसल्यास सावलीत ठेवलेल्या वाहनातून वाहतूक करणे, योग्य पॅकिंग वापरणे आणि अनावश्यक विलंब टाळणे हे उपाय करता येतात. फुलांचे बॉक्स वाहनात एकमेकांवर रचताना त्यांना दाब बसणार नाही याची खबरदारी घ्यावी. विशेषतः मोगरा आणि जाई यांसारख्या नाजूक फुलांची वाहतूक
करताना त्यांचा सुगंध आणि ताजेपणा टिकवण्यासाठी थंड व हवेशीर वातावरण महत्त्वाचे असते.
बाजारपेठेत पोहोचल्यानंतरही फुले लगेच विक्रीसाठी मांडावीत किंवा आवश्यकतेनुसार योग्य तापमानात साठवावीत. फुलांची साठवण करण्यासाठी वापरली जाणारी खोली स्वच्छ, कोरडी आणि कीडमुक्त ठेवावी. साठवणुकीच्या जागेत रासायनिक पदार्थ, फळे किंवा इथिलीन वायू सोडणाऱ्या वस्तू ठेवणे टाळावे.
कारण इथिलीनमुळे काही फुलांचे अकाली उमलणे, पाकळ्या गळणे आणि फुले लवकर कोमेजणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.
