सध्या ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांसमोर अनेक गंभीर संकटं उभी आहेत. गेल्या अनेक वर्षांपासून एकाच जमिनीत सतत उसाचे पीक घेतल्यामुळे एकरी ऊस उत्पादन हळूहळू घटत चालले आहे, तर उत्पादन खर्च मात्र वाढत चालला आहे. रासायनिक खतांचा आणि पाण्याचा अतिरेकी वापर, तसेच उसाचे पाचट शेतात जाळल्यामुळे जमिनीचा पोत हळूहळू कमी होत आहे. जर ही परिस्थिती दरवर्षी अशीच कायम राहिली, तर ऊस पिकाखालील जमिनीमध्ये क्षारपड होण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो. मुख्य कारण म्हणजे पाचट जाळण्याची पारंपरिक पद्धत, जी शेतजमिनीची नैसर्गिक सुपीकता टिकवण्यासाठी आवश्यक आहे, त्याचा अभाव झाल्यामुळे जमिनीत पोत कमी होत आहे. यावर उपाय म्हणून पर्यावरणपूरक शेती पद्धती, खतांचे संतुलित वापर आणि पाचट व्यवस्थापन याकडे लक्ष देणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
पाच सरी पाचट पद्धत (उसासाठी महत्त्वाची शेती पद्धत)
ही पद्धत उसाच्या उत्पादनात वाढ, जमिनीतील ओल टिकवणे आणि खतांचा योग्य वापर यासाठी उपयुक्त ठरते. चला याचे मुद्देसूद स्पष्टीकरण पाहूया:
पद्धतीचे टप्पे
सऱ्यांमध्ये पाचट ठेवणे: सर्व सऱ्यांमध्ये पाचट (उसाचे अवशेष) ठेवले जाते. यामुळे उसाचे खुंट उघडे राहतात आणि जमिनीतील ओल टिकते.
पाणी देण्याची व्यवस्था: ज्या सरीतून पाणी दिले जाते, त्या ठिकाणी ५–६ फूट अंतरावरील पाचट काढले जाते. यामुळे पाणी वाहून जाण्यास अडथळा येत नाही.
खते देण्याची पद्धत: खते फेकून न देता दोन हप्त्यांत पाळीपाळीने द्यावीत. यामुळे खतांचा अपव्यय कमी होतो आणि पिकाला सातत्याने पोषण मिळते.
फायदे
जमिनीतील ओल टिकते व पाणी बचत होते.
पाचटामुळे जमिनीतील सेंद्रिय पदार्थ वाढतात.
खतांचा कार्यक्षम वापर होतो.
उसाची वाढ जोमदार होते आणि उत्पादन वाढते.
🚜 सरी आड सरी पाचट पद्धत (उसासाठी उपयुक्त पद्धत)
ही पद्धत ऊस तोडीनंतर जमिनीची रचना बदलल्यामुळे पाणी व खत व्यवस्थापन सुलभ करण्यासाठी वापरली जाते.
पद्धतीचे टप्पे
सरी आड सरीत पाचट दाबणे: एका सरीत पाचट दाबून ठेवले जाते, तर शेजारच्या सरी मोकळ्या ठेवतात.
मोकळ्या सरीतून पाणी व खते देणे: मोकळ्या सरीतून पाणी व खते सहज देता येतात. यामुळे खतांचा अपव्यय कमी होतो आणि पिकाला योग्य पोषण मिळते.
सपाट झालेल्या सऱ्यांसाठी उपाय: ऊस तोडीच्या वाहनामुळे सरी-वरंबा सपाट होतात व पाणी देण्यास अडचण येते. अशावेळी ही पद्धत वापरल्यास पाणी वाहून जाण्यास सोय होते.
फायदे
पाणी व खत व्यवस्थापन सोपे होते.
खतांचा कार्यक्षम वापर होतो.
जमिनीतील ओल टिकते व पिकाची वाढ जोमदार होते.
ऊस तोडीनंतर सपाट झालेल्या सऱ्यांमध्ये पाणी देण्याची अडचण दूर होते.
