डाळिंब उत्पादक शेतकरी, संशोधक, कृषी उद्योजक आणि निर्यातदारांसाठी महत्त्वाची ठरणारी ‘आंतरराष्ट्रीय डाळिंब परिषद-२०२६’ पुण्यातील यशदा येथे ६ ते ८ सप्टेंबरदरम्यान आयोजित करण्यात आली आहे. भारतीय डाळिंब शेतीसमोरील बदलते हवामान, कीड-रोगांचे वाढते आव्हान, उत्पादनाची गुणवत्ता, निर्यातवाढ आणि मूल्यवर्धन या विषयांवर परिषदेत व्यापक चर्चा होत आहे.

ICAR-राष्ट्रीय डाळिंब संशोधन केंद्र, सोलापूर, Society for Advancement of Research on Pomegranate (SARP), सोलापूर आणि महात्मा फुले कृषी विद्यापीठ, राहुरी यांच्या संयुक्त विद्यमाने या परिषदेचे आयोजन करण्यात आले आहे. परिषदेची मुख्य संकल्पना “Climate Resilient Pomegranate Ecosystem for Amritkaal: Fostering Sustainability, Innovation & Global Health” अशी असून, डाळिंब उत्पादनाला अधिक शाश्वत, हवामान-सक्षम आणि जागतिक बाजारपेठेशी जोडण्यावर भर दिला जात आहे.

भारतामध्ये डाळिंब हे आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाचे फळपीक असून, देशात सुमारे २.२४ लाख हेक्टर क्षेत्रावर डाळिंबाची लागवड केली जाते. मात्र लागवड क्षेत्र वाढत असतानाच फुलगळ, फळगळ, खोड पोखरणारी कीड, तुडतुडे, जिवाणूजन्य मर, मर रोग, फळकूज तसेच टिक्का यांसारख्या समस्या उत्पादकांसमोर उभ्या राहत आहेत. बदलत्या हवामानामुळे तापमानातील चढ-उतार, अनियमित पाऊस आणि आर्द्रतेतील बदल यामुळेही बाग व्यवस्थापन अधिक गुंतागुंतीचे होत आहे. या पार्श्वभूमीवर परिषदेत केवळ उत्पादन वाढीऐवजी हवामान बदलाला तोंड देणारी डाळिंब उत्पादन प्रणाली विकसित करण्यावर विशेष भर दिला जात आहे.

परिषदेतील चर्चेचा आणखी एक महत्त्वाचा केंद्रबिंदू म्हणजे भारतीय डाळिंबाला जागतिक बाजारपेठेत अधिक सक्षम स्थान मिळवून देणे हा आहे. ६ सप्टेंबर रोजी ‘Unlocking Global Markets for Indian Pomegranates’ या कार्यशाळेत भारतीय डाळिंबाची देशांतर्गत आणि जागतिक बाजारपेठेतील स्थिती, निर्यातीतील संधी, कृषी रसायनांचे अवशेष आणि आंतरराष्ट्रीय व्यापारातील अडथळे यावर चर्चा करण्यात आली. निर्यातवाढीसाठी गुणवत्ता, अवशेषमुक्त उत्पादन, पुरवठा साखळी, पॅकेजिंग आणि बाजारपेठेच्या गरजेनुसार उत्पादन यांचे महत्त्व अधोरेखित केले जात आहे.

महाराष्ट्र राज्य कृषी पणन मंडळासह विविध क्षेत्रातील तज्ज्ञ या चर्चेत सहभागी होत असून, शेतकऱ्यांना जागतिक बाजारपेठेच्या बदलत्या अपेक्षांची माहिती मिळण्याची संधी निर्माण झाली आहे.

शेतकरी–संशोधक–उद्योजक यांच्यातील संवाद हे या परिषदेचे आणखी एक वैशिष्ट्य आहे. प्रत्यक्ष शेतातील समस्या संशोधन संस्थांपर्यंत पोहोचवणे आणि संशोधनातून विकसित झालेले तंत्रज्ञान शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे, यासाठी स्वतंत्र सत्रांचे आयोजन करण्यात आले आहे. डाळिंबातील एकात्मिक रोग व्यवस्थापन, फळ पोखरणाऱ्या पतंगाचे व्यवस्थापन, परागीकरणासाठी मधमाश्यांचा वापर, डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या माध्यमातून बाग व्यवस्थापन आणि शेतकऱ्यांनी विकसित केलेल्या स्थानिक नवकल्पना यावर सादरीकरणे होणार आहेत.

त्यामुळे परिषद ही केवळ वैज्ञानिक चर्चेपुरती मर्यादित न राहता प्रत्यक्ष शेतीतील अनुभव आणि आधुनिक संशोधन यांच्यातील दुवा ठरण्याची अपेक्षा आहे.

डाळिंब शेतीमध्ये कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI), इंटरनेट ऑफ थिंग्ज (IoT), डिजिटल निदान प्रणाली आणि जैविक निविष्ठा यांचा वापर वाढविण्याच्या शक्यतांवरही परिषदेत प्रकाश टाकण्यात येत आहे. रोग व किडींचा धोका वेळेआधी ओळखण्यासाठी तंत्रज्ञानाचा वापर, पिकाच्या आरोग्यावर आधारित निर्णय, अचूक कीड-रोग व्यवस्थापन आणि रासायनिक निविष्ठांचा विवेकी वापर यामुळे उत्पादन खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते. विशेषतः हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर ‘स्मार्ट’ आणि अचूक शेती पद्धती डाळिंब उत्पादकांसाठी भविष्यात निर्णायक ठरण्याची शक्यता आहे.

परिषदेच्या कार्यक्रमात डाळिंबाचे आनुवंशिक सुधारणा, जैवतंत्रज्ञान, हवामान-स्मार्ट उत्पादन, जैव-निविष्ठा, सूक्ष्मजीवशास्त्र, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन आणि मूल्यवर्धन यांसारख्या विषयांवरही तांत्रिक सत्रे ठेवण्यात आली आहेत. डाळिंबाची टिकवणक्षमता वाढवणे, साठवणुकीदरम्यान होणारे नुकसान कमी करणे आणि फळाला अधिक बाजारमूल्य मिळवून देण्यासाठी प्रक्रिया उद्योग विकसित करणे, यावर तज्ज्ञांकडून मार्गदर्शन केले जाणार आहे. डाळिंबाच्या सालीपासून उपयुक्त घटक मिळवणे, अरिल्सची साठवणूक आणि ‘अनारदाना’सारख्या मूल्यवर्धित उत्पादनांवरही संशोधन सादरीकरणे होणार आहेत.

महाराष्ट्रातील डाळिंब उत्पादकांसाठी ही परिषद विशेष महत्त्वाची मानली जात आहे. राज्यातील सोलापूर, सांगली, अहमदनगर, पुणे, नाशिक, सातारा, लातूर आणि इतर भागांत डाळिंबाची व्यावसायिक लागवड मोठ्या प्रमाणावर केली जाते. या भागातील शेतकऱ्यांना हवामानातील बदल, रोग-किडींचा प्रादुर्भाव, निर्यात गुणवत्तेची पूर्तता आणि उत्पादन खर्च यांसारख्या आव्हानांना सामोरे जावे लागत आहे. अशा परिस्थितीत देश-विदेशातील संशोधक, तज्ज्ञ आणि उद्योग प्रतिनिधींचे अनुभव एकाच व्यासपीठावर मिळणे ही शेतकऱ्यांसाठी मोठी संधी ठरू शकते.

परिषदेतून मिळणारे तंत्रज्ञान आणि व्यवस्थापन पद्धती प्रत्यक्ष बागांमध्ये प्रभावीपणे लागू झाल्यास उत्पादनाची गुणवत्ता आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्यास मदत होऊ शकते.

दरम्यान, डाळिंब निर्यातीसमोरील गुणवत्ता आणि पुरवठा साखळीतील अडचणी हा विषयही विशेष चर्चेत आहे. जागतिक बाजारपेठेत भारतीय डाळिंबाला मागणी असली तरी निर्यात करताना उत्पादनातील अवशेषांचे प्रमाण, फळांची गुणवत्ता, आकारमान, पॅकिंग, वाहतूक आणि बाजारातील बदलती मागणी या बाबी अत्यंत महत्त्वाच्या ठरतात. त्यामुळे ‘शेतापासून जागतिक बाजारपेठेपर्यंत’ संपूर्ण मूल्यसाखळी मजबूत करण्यासाठी संशोधन, उद्योग आणि शेतकरी यांच्यात अधिक समन्वय आवश्यक असल्याचे या परिषदेतून अधोरेखित होत आहे.

एकंदरीत, पुण्यात सुरू असलेली आंतरराष्ट्रीय डाळिंब परिषद-२०२६ ही डाळिंब शेतीला पारंपरिक पद्धतींपासून आधुनिक, तंत्रज्ञानाधारित आणि हवामान-सक्षम उत्पादन व्यवस्थेकडे नेण्यासाठी महत्त्वाचे व्यासपीठ ठरत आहे. उत्पादन वाढीसोबतच गुणवत्तापूर्ण फळनिर्मिती, निर्यातवाढ, काढणीनंतरचे व्यवस्थापन, प्रक्रिया उद्योग, जैविक पर्याय आणि डिजिटल तंत्रज्ञान यांचा एकत्रित वापर करण्याची दिशा या परिषदेतून स्पष्ट होत आहे. त्यामुळे आगामी काळात भारतीय डाळिंबाला देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत अधिक भक्कम स्थान मिळवून देण्यासाठी या परिषदेत होणारे विचारमंथन निर्णायक ठरण्याची शक्यता आहे.