महाराष्ट्रातील सोयाबीन उत्पादकांसाठी उत्पादनवाढीचे नियोजन, योग्य वाण, बीजप्रक्रिया, खत व्यवस्थापन आणि पाणी नियोजन ठरू शकते निर्णायक
सोयाबीन हे महाराष्ट्रातील प्रमुख खरीप पिकांपैकी एक असून राज्यातील लाखो शेतकऱ्यांचे अर्थकारण या पिकावर अवलंबून आहे. मात्र वाढता उत्पादन खर्च, अनियमित पाऊस, पावसातील खंड, अतिवृष्टी, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव आणि बाजारभावातील चढ-उतार यामुळे केवळ सोयाबीनची लागवड करून अपेक्षित आर्थिक फायदा मिळत नाही.
त्यामुळे एकरी उत्पादन वाढवून खर्चाच्या तुलनेत निव्वळ उत्पन्न वाढविणे ही काळाची गरज बनली आहे. ‘दीड एकरात किलोभर सोयाबीन काढून दाखवा अन् क्विंटलभर काजू-बदाम घ्या’ ही म्हण प्रत्यक्षात शेतकऱ्यांना उच्च उत्पादनाचे उद्दिष्ट ठेवण्याचा संदेश देणारी आहे. मात्र विक्रमी उत्पादनासाठी केवळ बियाणे बदलणे पुरेसे नसून संपूर्ण पीक व्यवस्थापन शास्त्रीय पद्धतीने करणे आवश्यक आहे.
सोयाबीनचे उत्पादन वाढविण्याची सुरुवात जमिनीच्या निवडीपासून होते. मध्यम ते भारी, चांगला निचरा असलेली आणि सेंद्रिय कर्बाचे प्रमाण योग्य असलेली जमीन या पिकासाठी उपयुक्त ठरते. शेतात पाणी साचत असल्यास मुळांची वाढ खुंटते आणि विविध रोगांचा धोका वाढतो. त्यामुळे पेरणीपूर्वी माती परीक्षण करून जमिनीतील उपलब्ध अन्नद्रव्यांची माहिती घेणे महत्त्वाचे आहे.
माती परीक्षणाच्या अहवालानुसारच रासायनिक खतांचा वापर केल्यास अनावश्यक खर्च टाळता येतो आणि पिकाला आवश्यक पोषण वेळेवर मिळते. यासोबतच शेणखत, कंपोस्ट किंवा इतर सेंद्रिय स्रोतांचा योग्य वापर केल्यास जमिनीची भौतिक व जैविक गुणवत्ता सुधारण्यास मदत होते.
उत्पादनवाढीमध्ये दर्जेदार बियाण्याची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि रोग-किडींचा इतिहास लक्षात घेऊन शिफारशीत वाणाची निवड करावी. उगवण क्षमता चांगली असलेले प्रमाणित बियाणे वापरल्यास शेतात रोपांची संख्या समान राहण्यास मदत होते. पेरणीपूर्वी बीजप्रक्रिया केल्याने बियाण्यांमार्फत होणाऱ्या काही रोगांपासून संरक्षण मिळू शकते.
जैविक घटकांची बीजप्रक्रिया करताना संबंधित कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशीप्रमाणे त्यांचा क्रम आणि मात्रा पाळणे आवश्यक आहे. खराब, फुटलेले किंवा कीड लागलेले बियाणे वापरणे टाळल्यास सुरुवातीच्या अवस्थेतील रोपांची संख्या टिकवणे शक्य होते.
पेरणीची योग्य वेळ आणि योग्य अंतर हीदेखील उत्पादनाची महत्त्वाची किल्ली आहे. पेरणीसाठी पुरेसा ओलावा असणे आवश्यक आहे; केवळ कॅलेंडरवरील तारीख पाहून पेरणी करण्यापेक्षा स्थानिक पाऊस आणि जमिनीतील ओलावा लक्षात घेणे अधिक उपयुक्त ठरते. अतिघन पेरणी केल्यास झाडांमध्ये हवा खेळती राहत नाही आणि रोगांचा धोका वाढतो. दुसरीकडे अतिविरळ पेरणीमुळे उपलब्ध जमिनीचा पूर्ण वापर होत नाही.
त्यामुळे वाणाच्या शिफारशीप्रमाणे अंतर आणि बियाण्याचे प्रमाण निश्चित करावे. पेरणी यंत्राचा वापर केल्यास खोली आणि अंतर अधिक समान ठेवता येते.
सोयाबीनमध्ये तण व्यवस्थापनाकडे दुर्लक्ष केल्यास उत्पादनावर मोठा परिणाम होऊ शकतो. पिकाच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तण पिकाशी पाणी, अन्नद्रव्ये, सूर्यप्रकाश आणि जागेसाठी स्पर्धा करतात. त्यामुळे पेरणीनंतरच्या सुरुवातीच्या काळात शेत तणमुक्त ठेवणे आवश्यक आहे. यासाठी आंतरमशागत, कोळपणी किंवा उपलब्ध तंत्रज्ञानानुसार शिफारशीत तणनियंत्रण पद्धतींचा वापर करता येतो.
तणनाशकांचा वापर करताना पिकाची अवस्था, तणांचा प्रकार, हवामान आणि लेबलवरील शिफारस यांचा विचार करणे अत्यावश्यक आहे. चुकीच्या प्रमाणात किंवा चुकीच्या अवस्थेत फवारणी केल्यास पिकाचे नुकसान होऊ शकते.
अन्नद्रव्य व्यवस्थापनात संतुलन राखणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. केवळ नत्रयुक्त खतांचा अधिक वापर करून उत्पादन वाढते, असा गैरसमज शेतकऱ्यांनी टाळावा. सोयाबीनला नत्रासोबत स्फुरद, पालाश, गंधक आणि आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचीही गरज असते. मात्र कोणते अन्नद्रव्य किती द्यायचे हे जमिनीच्या परीक्षणावर आणि कृषी विभागाच्या शिफारशीवर आधारित असावे.
पिकाची वाढ, पानांचा रंग आणि जमिनीची स्थिती यांचे नियमित निरीक्षण करून कमतरता दिसल्यास तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने उपाययोजना कराव्यात. खतांचे अतिरेकी किंवा अंदाजावर आधारित व्यवस्थापन केल्यास खर्च वाढण्याबरोबरच जमिनीच्या आरोग्यावरही परिणाम होऊ शकतो.
पावसाचे स्वरूप बदलत असल्याने पाणी व्यवस्थापन सोयाबीनमध्ये अधिक महत्त्वाचे झाले आहे. सोयाबीनला पाणी साचणे अजिबात सहन होत नाही. मुसळधार पावसानंतर शेतात पाणी साचले असल्यास निचऱ्याची व्यवस्था करणे गरजेचे आहे. दुसरीकडे पावसात दीर्घ खंड पडल्यास जमिनीतील उपलब्ध ओलावा टिकविण्यासाठी आंतरमशागत, तण नियंत्रण आणि आवश्यकतेनुसार संरक्षित सिंचनाचे नियोजन करता येते.
फुलोरा आणि शेंगा भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण आल्यास उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शेतातील पाण्याचा निचरा आणि ओलावा या दोन्ही बाबींचे संतुलित व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.
सोयाबीनमध्ये खोडमाशी, चक्रीभुंगा, पाने खाणाऱ्या अळ्या, उंटअळी, तंबाखूची पाने खाणारी अळी तसेच विविध रसशोषक किडींचे निरीक्षण करणे आवश्यक आहे. रोगांमध्ये पानांवरील डाग, खोड व मुळाशी संबंधित रोग आणि बुरशीजन्य समस्या आढळू शकतात. शेतकऱ्यांनी आठवड्यातून किमान एकदा पिकाची पाहणी करून सुरुवातीच्या अवस्थेतच समस्या ओळखावी.
कीड किंवा रोग दिसताच सरसकट फवारणी करण्याऐवजी एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब करणे फायदेशीर ठरते. आर्थिक नुकसान पातळी, किडीचा प्रादुर्भाव आणि पिकाची अवस्था लक्षात घेऊनच कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली उपाययोजना कराव्यात.
उत्पादनवाढीबरोबरच काढणी आणि काढणीनंतरचे व्यवस्थापन याकडेही तितकेच लक्ष देणे आवश्यक आहे. सोयाबीनच्या शेंगा पूर्ण पक्व झाल्यानंतर योग्य वेळी काढणी केल्यास दाण्यांची गुणवत्ता टिकवता येते. अतिउशिरा काढणी केल्यास शेंगा फुटण्याचा धोका वाढतो, तर खूप लवकर काढणी केल्यास दाण्यांमध्ये अपेक्षित वजन आणि गुणवत्ता मिळू शकत नाही.
काढणीनंतर दाणे योग्य पद्धतीने वाळवून सुरक्षित साठवण करावी. बाजारात विक्री करताना मालाची स्वच्छता, आर्द्रता आणि दर्जा यांचा भावावर परिणाम होऊ शकतो.
शेतकऱ्यांनी ‘एकरी किती उत्पादन?’ याबरोबर ‘एकरी किती निव्वळ नफा?’ याचाही विचार करणे आवश्यक आहे. बियाणे, खते, औषधे, मजुरी, मशागत, काढणी आणि वाहतूक या सर्व खर्चांची नोंद ठेवून उत्पादन खर्च निश्चित करावा. त्यानंतर बाजारातील दर, मालाची गुणवत्ता आणि विक्रीची योग्य वेळ यांचा विचार करावा. समूह विक्री, शेतकरी उत्पादक कंपनी किंवा उपलब्ध बाजारव्यवस्थेचा वापर केल्यास काही परिस्थितींमध्ये विक्रीचे पर्याय वाढू शकतात.
त्यामुळे उच्च उत्पादनासोबत खर्च नियंत्रण आणि योग्य बाजारनियोजन हेच सोयाबीन शेतीतील आर्थिक यशाचे महत्त्वाचे सूत्र ठरू शकते.
एकंदरीत, दीड एकरात किलोभर नव्हे तर प्रत्येक क्षेत्रातून अपेक्षित उत्पादनाचा उच्चांक गाठण्याचे उद्दिष्ट शेतकऱ्यांनी ठेवावे, मात्र त्यासाठी वैज्ञानिक पद्धतीने नियोजन करणे गरजेचे आहे. उत्तम बियाणे, माती परीक्षण, योग्य पेरणी, संतुलित खत व्यवस्थापन, तण नियंत्रण, पाणी नियोजन, नियमित कीड-रोग निरीक्षण आणि योग्य वेळी काढणी या सर्व बाबी एकत्रितपणे राबवल्यास उत्पादनवाढीची शक्यता निर्माण होते.
‘काजू-बदाम’ मिळवण्याचा हा संदेश प्रत्यक्षात उत्पादन वाढीसोबत शेतीतून अधिक निव्वळ उत्पन्न मिळवण्याच्या ध्येयाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी देतो.
