सप्टेंबरअखेर राज्यातील काही भागांत तापमानात वाढ होत असल्याने शेतकऱ्यांसमोर पिकांवरील उष्णतेचा ताण हे नवे आव्हान निर्माण झाले आहे. दिवसा वाढलेले तापमान, कमी आर्द्रता आणि पाण्याची उपलब्धता कमी असल्यास पिकांच्या वाढीवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो.
सोयाबीन, कापूस, भाजीपाला, फळपिके आणि नव्याने लागवड केलेल्या पिकांना या परिस्थितीचा फटका बसण्याची शक्यता आहे. त्यामुळे हवामानातील बदल लक्षात घेऊन सिंचन, आच्छादन आणि पीक व्यवस्थापनात आवश्यक बदल करण्याचा सल्ला कृषी तज्ज्ञांकडून दिला जात आहे.
उष्णतेचा ताण वाढल्यास पिकांमधील बाष्पोत्सर्जनाचे प्रमाण वाढते, त्यामुळे जमिनीतील उपलब्ध ओलावा वेगाने कमी होतो. मुळांना पुरेसा पाणीपुरवठा न झाल्यास पानांचा तजेला कमी होणे, पाने वाकणे, पानांच्या कडा करपणे आणि झाडांची वाढ मंदावणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
पिकाच्या संवेदनशील अवस्थेत उष्णतेचा ताण आल्यास फुलधारणा आणि फळधारणेवरही परिणाम होऊ शकतो. परिणामी उत्पादनाची गुणवत्ता आणि एकूण उत्पादकता कमी होण्याचा धोका वाढतो.
सोयाबीन पिकात सध्या शेंगा भरण्याची किंवा पक्वतेकडे जाण्याची अवस्था असलेल्या शेतांमध्ये जमिनीतील ओलाव्याकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे. तापमान अधिक राहून पावसाचा खंड पडल्यास झाडांमध्ये पाण्याची कमतरता निर्माण होऊ शकते.
अशा वेळी शेतात अनावश्यक आंतरमशागत करून जमिनीतील ओलावा वाया जाऊ नये, याची काळजी घ्यावी. शक्य असल्यास उपलब्ध पाण्याचा काटकसरीने वापर करून संवेदनशील अवस्थेतील पिकांना नियोजनबद्ध सिंचन करणे महत्त्वाचे ठरते.
कापूस पिकासाठीही तापमान आणि जमिनीतील ओलावा हे महत्त्वाचे घटक आहेत. उष्णतेसोबत पाण्याचा ताण वाढल्यास झाडांची वाढ मंदावणे, पाते व फुलगळ वाढणे किंवा बोंडांच्या विकासावर परिणाम होण्याची शक्यता असते.
मात्र अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी केवळ पिकाला ताण दिसत आहे म्हणून अंधाधुंद खतांची किंवा वाढवर्धकांची फवारणी करू नये. पिकाची अवस्था, जमिनीतील ओलावा आणि प्रत्यक्ष लक्षणे पाहूनच कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली उपाययोजना करणे अधिक सुरक्षित ठरते.
भाजीपाला पिकांमध्ये उष्णतेचा परिणाम तुलनेने लवकर जाणवू शकतो. टोमॅटो, मिरची, वांगी, काकडी, भेंडी आणि इतर भाजीपाला पिकांमध्ये दुपारच्या काळात पाने कोमेजणे, फुलगळ, फळांची वाढ मंदावणे आणि फळांची गुणवत्ता कमी होणे अशी लक्षणे दिसू शकतात.
अशा पिकांमध्ये सकाळी किंवा संध्याकाळी आवश्यकतेनुसार सिंचन करणे, ठिबक सिंचनाचा वापर करणे आणि जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी सेंद्रिय आच्छादनाचा उपयोग करणे फायदेशीर ठरू शकते.
फळबागांमध्येही वाढत्या तापमानाचा विचार करून व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. नवीन लागवड केलेल्या फळझाडांना मुळांची वाढ पूर्ण झालेली नसल्यामुळे उष्णतेचा ताण अधिक जाणवू शकतो. झाडांच्या बुंध्याभोवती आच्छादन केल्यास जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवण्यास मदत होते.
ठिबकद्वारे पाण्याचे नियोजन करताना हवामान, जमिनीचा प्रकार, झाडाचे वय आणि पिकाची अवस्था विचारात घ्यावी. पाण्याचा अतिरेक टाळतानाच झाडांना दीर्घकाळ पाण्याच्या ताणात ठेवणेही टाळावे.
उष्णतेच्या काळात जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे ही सर्वात महत्त्वाची बाब मानली जाते. पिकांच्या ओळींमध्ये उपलब्ध अवशेष, पिकांचे काड किंवा योग्य सेंद्रिय पदार्थांचे आच्छादन केल्यास सूर्यकिरणांचा थेट परिणाम कमी होऊन जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन काही प्रमाणात कमी करता येते.
मात्र आच्छादनासाठी वापरलेला पदार्थ रोगट किंवा किडींचा प्रादुर्भाव असलेला नसावा. तसेच ठिबक सिंचन असल्यास त्यातील नळ्या व्यवस्थित कार्यरत आहेत की नाहीत, याची तपासणी करणे आवश्यक आहे.
उष्णतेच्या ताणाच्या काळात खत व्यवस्थापनातही सावधगिरी आवश्यक आहे. जमिनीत पुरेसा ओलावा नसताना मोठ्या प्रमाणात रासायनिक खतांचा वापर केल्यास अपेक्षित फायदा होण्याऐवजी पिकांवर अतिरिक्त ताण येऊ शकतो.
त्यामुळे माती परीक्षण, पिकाची अवस्था आणि उपलब्ध ओलावा यानुसार खतांचा वापर करावा. सूक्ष्म अन्नद्रव्ये किंवा इतर फवारण्या करण्यापूर्वी पिकातील कमतरता नेमकी कोणती आहे, याची खात्री करून तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
शेतकऱ्यांनी दुपारच्या कडक उन्हात फवारणी टाळावी, अशीही महत्त्वाची बाब आहे. उष्ण तापमानात फवारणी केल्यास औषधाचे बाष्पीभवन वाढू शकते आणि काही पिकांवर पानांना इजा होण्याचा धोका असतो. त्यामुळे फवारणीसाठी सकाळची किंवा संध्याकाळची तुलनेने कमी तापमानाची वेळ निवडणे योग्य ठरते.
कोणतेही कीडनाशक, बुरशीनाशक किंवा वाढवर्धक वापरण्यापूर्वी त्याचे लेबलवरील निर्देश आणि शिफारस केलेले प्रमाण पाळणे गरजेचे आहे.
दरम्यान, उष्णतेचा ताण आणि रोग-किडींचा प्रादुर्भाव यातील फरक ओळखणेही महत्त्वाचे आहे. केवळ पाने पिवळी पडली किंवा वाकली म्हणून त्याला उष्णतेचा परिणाम समजणे योग्य नाही. मुळांची समस्या, अन्नद्रव्यांची कमतरता, रोग किंवा किडींचा प्रादुर्भाव यामुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात.
त्यामुळे शेतातील परिस्थिती प्रत्यक्ष पाहूनच उपाययोजना करावी. चुकीच्या निदानामुळे अनावश्यक फवारणी आणि उत्पादन खर्च वाढण्याची शक्यता असते.
हवामानातील चढ-उतार लक्षात घेता पुढील काही दिवसांत शेतकऱ्यांनी स्थानिक हवामान अंदाज आणि कृषी विभागाच्या सल्ल्याकडे लक्ष ठेवणे आवश्यक आहे.
पाऊस, तापमान आणि आर्द्रतेतील बदलानुसार सिंचनाचे नियोजन बदलता येते. पिकाची अवस्था, जमिनीचा प्रकार आणि उपलब्ध पाणीसाठा यांचा मेळ घालून निर्णय घेतल्यास उष्णतेमुळे होणारे नुकसान काही प्रमाणात कमी करता येऊ शकते.
एकूणच, वाढत्या उष्णतेच्या पार्श्वभूमीवर पिकांना केवळ पाणी देणे पुरेसे नसून जमिनीतील ओलावा टिकवणे, सिंचनाचे योग्य नियोजन, आच्छादन, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि योग्य वेळी फवारणी या सर्व बाबींचे एकत्रित व्यवस्थापन करणे गरजेचे आहे.
शेतकऱ्यांनी पिकांमध्ये दिसणारी लक्षणे बारकाईने निरीक्षण करून तातडीने योग्य उपाययोजना कराव्यात. हवामानातील बदल लक्षात घेऊन वेळेवर केलेले पीक व्यवस्थापन उत्पादनातील संभाव्य घट आणि अनावश्यक खर्च टाळण्यासाठी महत्त्वाचे ठरू शकते.
