टोमॅटो हे भाजीपाला पिक शेतकऱ्यांना चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळवून देणारे पीक असले, तरी बदलते हवामान, वाढते तापमान आणि पिकातील अनुकूल परिस्थितीमुळे विविध किडींचा प्रादुर्भाव वाढताना दिसतो. त्यामध्ये पांढरी माशी, मावा, तुडतुडे आणि कोळी यांसारख्या रसशोषक किडी महत्त्वाच्या आहेत.
या किडी पानांमधील रस शोषून घेत असल्याने झाडांची वाढ खुंटते, पाने पिवळी पडतात, वाकडी होतात आणि झाडाची जोमदार वाढ बाधित होते. परिणामी फुलधारणा व फळधारणेवर परिणाम होऊन उत्पादनात घट होण्याची शक्यता निर्माण होते.
रसशोषक किडींचे नियंत्रण करण्यासाठी सर्वप्रथम पिकाची नियमित पाहणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. किडींचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेतच लक्षात आल्यास कमी खर्चात नियंत्रण करता येते. विशेषतः कोवळी पाने, पानांच्या खालच्या बाजूचा भाग, शेंड्यावरील वाढ आणि फुलोरा यांची बारकाईने तपासणी करावी.
पानांच्या खाली लहान आकाराचे कीटक, पानांवर चिकटपणा, काळसर बुरशीसारखा थर किंवा पाने वाकडी होत असल्याचे आढळल्यास रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव असण्याची शक्यता असते.
पांढरी माशी ही टोमॅटो पिकातील महत्त्वाची रसशोषक कीड आहे. प्रौढ पांढऱ्या माशा पानांच्या खालच्या बाजूस आढळतात, तर त्यांच्या पिल्लावस्था पानांमधून रस शोषतात. या किडीमुळे पाने पिवळसर पडण्याबरोबरच चिकट द्रव बाहेर पडतो आणि त्यावर काळी बुरशी वाढू शकते.
विशेष म्हणजे पांढरी माशी काही विषाणूजन्य रोगांच्या प्रसारातही महत्त्वाची भूमिका बजावते. त्यामुळे केवळ किडींचे प्रमाण कमी करणे नव्हे, तर विषाणूजन्य रोगांचा संभाव्य प्रसार रोखणेही महत्त्वाचे ठरते.
मावा प्रामुख्याने कोवळ्या शेंड्यांवर, पानांच्या खालच्या बाजूस आणि नवीन फुटींवर आढळतो. माव्यामुळे झाडातील रस मोठ्या प्रमाणावर शोषला जात असल्याने पाने आकसतात आणि झाडाची वाढ मंदावते. मावा चिकट मधासारखा द्रव सोडतो, त्यामुळे पानांवर काळसर बुरशी वाढण्यास अनुकूल परिस्थिती निर्माण होते.
त्यामुळे शेतकऱ्यांनी पिकाच्या सुरुवातीपासूनच कोवळ्या फुटींची तपासणी करणे आणि प्रादुर्भाव आढळल्यास त्वरित व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
तुडतुडे हेदेखील टोमॅटोमध्ये नुकसान करणारे महत्त्वाचे रसशोषक कीटक आहेत. हे पानांच्या खालच्या बाजूस राहून रस शोषतात. त्यांच्या प्रादुर्भावामुळे पानांच्या कडा पिवळ्या किंवा तपकिरी होऊन पाने वाळण्यास सुरुवात होऊ शकते. झाडाची प्रकाशसंश्लेषण क्षमता कमी झाल्याने वाढीवर परिणाम होतो.
कोरडे व उष्ण वातावरण अनेकदा या किडींच्या वाढीस अनुकूल ठरू शकते. त्यामुळे हवामानातील बदल लक्षात घेऊन शेतात नियमित निरीक्षण करणे गरजेचे आहे.
रसशोषक किडींच्या व्यवस्थापनात पिवळ्या चिकट सापळ्यांचा वापर उपयुक्त ठरतो. पांढरी माशी आणि मावा यांसारख्या किडींच्या निरीक्षणासाठी तसेच त्यांची संख्या कमी करण्यासाठी पिवळे चिकट सापळे शेतात योग्य ठिकाणी लावता येतात.
सापळ्यांवर किडींची संख्या वाढताना दिसल्यास प्रादुर्भावाची तीव्रता लक्षात घेऊन पुढील उपाययोजना करता येतात. मात्र सापळ्यांचा वापर हा एकात्मिक कीड व्यवस्थापनातील एक भाग असून, तीव्र प्रादुर्भावात इतर आवश्यक उपाययोजनांची जोड देणे महत्त्वाचे आहे.
शेताची स्वच्छता आणि तण नियंत्रण याकडेही दुर्लक्ष करू नये. बांधावरील तसेच शेतातील अनावश्यक तणांवर अनेक रसशोषक किडींचा आश्रय मिळू शकतो. त्यामुळे नियमित तण नियंत्रण करून किडींच्या पर्यायी यजमान वनस्पती कमी करणे फायदेशीर ठरते.
तसेच प्रादुर्भाव झालेली पाने किंवा झाडांचे अवशेष शेतात न ठेवता योग्य पद्धतीने नष्ट करावेत. रोपवाटिकेपासूनच निरोगी आणि किडमुक्त रोपांची निवड केल्यास पुढील प्रादुर्भावाचा धोका कमी करता येतो.
टोमॅटो पिकात नत्रयुक्त खतांचा अतिरेक टाळणे हे देखील महत्त्वाचे आहे. नत्राचा जास्त वापर झाल्यास झाडांची कोवळी, रसाळ वाढ मोठ्या प्रमाणावर होते आणि अशा वाढीवर काही रसशोषक किडींना अनुकूल परिस्थिती मिळू शकते. त्यामुळे माती परीक्षणाच्या आधारे संतुलित खत व्यवस्थापन करावे.
पिकाच्या अवस्थेनुसार नत्र, स्फुरद, पालाश तसेच आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा योग्य प्रमाणात वापर केल्यास झाडांची वाढ संतुलित ठेवण्यास मदत होते.
जैविक नियंत्रणालाही प्राधान्य देणे गरजेचे आहे. रसशोषक किडींवर नैसर्गिकरीत्या नियंत्रण ठेवणारे मित्रकीटक शेतात आढळतात. लेडीबर्ड बीटल, लेसविंग तसेच काही परोपजीवी कीटक मावा आणि इतर रसशोषक किडींची संख्या कमी करण्यास मदत करतात.
त्यामुळे गरज नसताना वारंवार तीव्र कीटकनाशकांची फवारणी करणे टाळावे. फुलोऱ्याच्या काळात परागीभवन करणाऱ्या कीटकांचे संरक्षण होईल, अशा पद्धतीने कीड व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे.
रासायनिक नियंत्रणाची आवश्यकता भासल्यास किडीची अचूक ओळख करूनच नोंदणीकृत कीटकनाशकाची निवड करावी. कोणतेही कीटकनाशक अंदाजाने किंवा शिफारस केलेल्या प्रमाणापेक्षा जास्त प्रमाणात वापरू नये.
एकाच गटातील कीटकनाशकांची वारंवार फवारणी केल्यास किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती विकसित होण्याचा धोका वाढतो. त्यामुळे कृषी विभाग, कृषी विद्यापीठ किंवा अधिकृत तज्ज्ञांच्या शिफारशीनुसार वेगवेगळ्या कार्यपद्धती असलेल्या नोंदणीकृत कीटकनाशकांचा फेरपालट करून वापर करणे अधिक योग्य ठरते.
फवारणी करताना पानांच्या खालच्या बाजूवर औषधाचा योग्य संपर्क होणे महत्त्वाचे आहे, कारण अनेक रसशोषक किडी तेथे लपलेल्या असतात. मात्र फवारणीपूर्वी हवामानाचा अंदाज, पिकाची अवस्था आणि काढणीचा कालावधी लक्षात घ्यावा.
कीटकनाशकाच्या लेबलवरील शिफारस केलेले प्रमाण, पाण्याचे प्रमाण, प्रतीक्षा कालावधी आणि सुरक्षिततेच्या सूचना काटेकोरपणे पाळाव्यात. काढणीपूर्वी आवश्यक प्रतीक्षा कालावधी न पाळल्यास भाजीपाल्यात अवशेष राहण्याचा धोका निर्माण होऊ शकतो.
टोमॅटो पिकातील रसशोषक किडींचे व्यवस्थापन हे एका फवारणीवर अवलंबून न ठेवता एकात्मिक पद्धतीने करणे अधिक परिणामकारक ठरते. निरोगी रोपे, योग्य अंतर, संतुलित खत व पाणी व्यवस्थापन, तण नियंत्रण, पिवळे चिकट सापळे, नियमित निरीक्षण, मित्रकीटकांचे संवर्धन आणि गरजेनुसार शिफारशीत कीटकनाशकांचा वापर या सर्व उपायांचा समन्वय आवश्यक आहे.
किडीचा प्रादुर्भाव सुरुवातीच्या अवस्थेतच ओळखून योग्य पाऊल उचलल्यास झाडांची वाढ, फुलधारणा आणि फळधारणा टिकवून ठेवण्यास मदत होऊ शकते.
शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा संदेश असा की, किड दिसल्यानंतरच उपाययोजना करण्यापेक्षा नियमित निरीक्षणातून किडीची सुरुवातीची अवस्था ओळखणे अधिक फायदेशीर आहे. हवामानातील बदल, पिकाची अवस्था आणि शेतातील किडींची संख्या यांचा विचार करूनच नियंत्रणाची दिशा ठरवावी.
स्थानिक परिस्थितीनुसार कृषी विद्यापीठ, कृषी विभाग किंवा अधिकृत कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊनच रासायनिक उपाययोजना करणे सुरक्षित आणि परिणामकारक ठरेल. योग्य वेळी केलेले एकात्मिक व्यवस्थापन टोमॅटो पिकाचे नुकसान कमी करण्यास आणि उत्पादनाची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास मदत करू शकते.
