पावसाचे प्रमाण कमी राहिल्यास त्याचा परिणाम केवळ पिकांवरच नव्हे, तर शेळी-मेंढीपालनावरही होतो. हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता घटल्याने पशुधनाच्या आहारावर ताण येतो. परिणामी वजनवाढ मंदावणे, दूध उत्पादनात घट, प्रजनन क्षमतेवर परिणाम आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे कमी पावसाच्या काळात शेळ्या-मेंढ्यांच्या व्यवस्थापनात नियोजनबद्ध बदल करणे आवश्यक आहे.
चाऱ्याचे नियोजन सर्वांत महत्त्वाचे : कमी पावसामुळे शेतातील नैसर्गिक कुरणांमध्ये हिरवा चारा कमी होतो. अशा परिस्थितीत उपलब्ध कोरडा चारा, कडधान्यांचे कड, भुसा, पिकांचे अवशेष तसेच योग्य प्रमाणात हिरवा चारा यांचा वापर करावा. चाऱ्याची गुणवत्ता आणि उपलब्धता लक्षात घेऊन शेळ्या-मेंढ्यांना संतुलित आहार देणे गरजेचे आहे. अचानक चाऱ्यात बदल न करता हळूहळू नवीन चारा आहारात समाविष्ट करावा.
पौष्टिक आहाराकडे विशेष लक्ष : केवळ कोरड्या चाऱ्यावर पशुधनाची गरज पूर्ण होत नाही. वाढणारी पिल्ले, गाभण शेळ्या-मेंढ्या, दूध देणाऱ्या माद्या आणि प्रजननासाठी वापरले जाणारे नर यांना तुलनेने अधिक पोषणाची आवश्यकता असते. त्यामुळे पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने प्रथिने, ऊर्जा, खनिजे आणि जीवनसत्त्वे यांचा योग्य पुरवठा करावा. आहारात खनिज मिश्रण आणि मीठ योग्य प्रमाणात देणेही उपयुक्त ठरू शकते.
पाण्याची कमतरता होऊ देऊ नका : कमी पाऊस म्हणजे अनेक ठिकाणी पिण्याच्या पाण्याची टंचाईही निर्माण होऊ शकते. मात्र शेळ्या-मेंढ्यांना स्वच्छ आणि ताजे पाणी नियमित उपलब्ध करून देणे अत्यावश्यक आहे. दूषित, साचलेले किंवा अस्वच्छ पाणी दिल्यास पचनाशी संबंधित विकार आणि संसर्गाचा धोका वाढू शकतो. पाण्याच्या टाक्या, हौद आणि भांडी नियमित स्वच्छ करून त्यात शेवाळ किंवा घाण साचणार नाही याची काळजी घ्यावी.
कुरण व्यवस्थापनात बदल आवश्यक : कमी पावसाच्या काळात उपलब्ध कुरणावर पशुधनाचा अतिचराईचा दबाव वाढू शकतो. त्यामुळे एकाच ठिकाणी सतत शेळ्या-मेंढ्या चारण्याऐवजी उपलब्ध क्षेत्राचे नियोजन करून चराई करावी. अतिचराई टाळल्यास कुरणातील उरलेली वनस्पती पुन्हा वाढण्यास मदत होते. विषारी वनस्पती किंवा संशयास्पद झाडे-पाने पशुधनाच्या आहारात जाणार नाहीत याचीही विशेष काळजी घ्यावी.
निवाऱ्याची स्वच्छता आणि हवेशीरपणा महत्त्वाचा : कमी पावसाच्या काळातही गोठा किंवा निवारा कोरडा, स्वच्छ आणि हवेशीर ठेवणे आवश्यक आहे. ओलसर किंवा घाणेरड्या ठिकाणी शेळ्या-मेंढ्या ठेवल्यास जंतुसंसर्ग, खुरांचे विकार आणि इतर आजारांचा धोका वाढू शकतो. गोठ्यातील शेण-मूत्र नियमितपणे साफ करावे. जमिनीवर कोरडा पालापाचोळा किंवा योग्य बेडिंग वापरल्यास जनावरांना आरामदायी वातावरण मिळते.
पिल्लांकडे विशेष लक्ष : कमी पावसाच्या काळात पोषणाचा तुटवडा सर्वाधिक परिणाम लहान पिल्लांवर करू शकतो. त्यामुळे पिल्लांना आईचे पुरेसे दूध मिळते आहे का, त्यांची वाढ योग्य आहे का आणि त्यांचे वजन नियमित वाढते आहे का, याची तपासणी करावी. अशक्त किंवा आजारी पिल्लांना निरोगी जनावरांपासून वेगळे ठेवून त्यांच्याकडे विशेष लक्ष द्यावे.
आरोग्य तपासणी नियमित करा : कमी चारा आणि अपुरा पोषणामुळे पशुधनाची रोगप्रतिकारशक्ती कमी होऊ शकते. त्यामुळे शेळ्या-मेंढ्यांच्या शरीराची स्थिती, भूक, हालचाल, शेणाचा प्रकार, डोळे, नाक, त्वचा आणि खुर यांची नियमित तपासणी करावी. एखाद्या जनावरात अचानक भूक मंदावणे, सुस्ती, जुलाब, खोकला, श्वास घेण्यास त्रास किंवा वजन झपाट्याने कमी होणे अशी लक्षणे दिसल्यास विलंब न करता पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांचा सल्ला घ्यावा.
लसीकरण आणि जंतनियंत्रण विसरू नका : पशुधनासाठी आवश्यक लसीकरण स्थानिक पशुवैद्यकीय विभागाच्या सल्ल्यानुसार वेळापत्रकानुसार करून घ्यावे. तसेच जंतनाशक औषधांचा वापरही तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार करावा. औषधे किंवा जंतनाशकांची मात्रा जनावराचे वजन, वय आणि आरोग्यस्थिती लक्षात घेऊन ठरवणे महत्त्वाचे आहे. स्वतःहून औषध देण्याऐवजी पशुवैद्यकीय सल्ला घेणे अधिक सुरक्षित ठरते.
खनिज मिश्रण आणि मीठाचा पुरवठा : चाऱ्याची विविधता कमी झाल्यास आहारातील काही खनिज घटकांची कमतरता निर्माण होऊ शकते. त्याचा परिणाम वाढ, प्रजनन आणि एकूण आरोग्यावर होऊ शकतो. त्यामुळे तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य खनिज मिश्रणाचा वापर करावा. मात्र कोणतेही पूरक खाद्य किंवा खनिज मिश्रण गरजेपेक्षा जास्त देऊ नये.
प्रजनन व्यवस्थापनाकडे दुर्लक्ष नको : कमी पावसाच्या काळात अपुऱ्या पोषणामुळे शेळ्या-मेंढ्यांच्या प्रजनन क्षमतेवर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे प्रजननासाठी निवडलेल्या नर-माद्यांची शरीरस्थिती चांगली ठेवणे आवश्यक आहे. गाभण माद्यांना विशेष पौष्टिक आहार आणि पुरेसा पाणीपुरवठा द्यावा. प्रसूतीपूर्व आणि प्रसूतीनंतरच्या काळात त्यांच्यावर बारकाईने लक्ष ठेवावे.
चारा साठवणूक ठरू शकते आधार : शेतकऱ्यांनी चांगल्या काळात उपलब्ध होणारा अतिरिक्त चारा वाळवून योग्य पद्धतीने साठवून ठेवणे फायदेशीर ठरते. चारा साठवताना तो पावसापासून, जमिनीतील ओलाव्यापासून आणि उंदीर-किड्यांपासून सुरक्षित ठेवावा. बुरशी लागलेला किंवा कुजलेला चारा शेळ्या-मेंढ्यांना देऊ नये. योग्य चारा साठा संकटाच्या काळात पशुधनाला आधार देऊ शकतो.
कमी पावसाचा काळ म्हणजे पशुधन व्यवस्थापनासाठी सावधगिरीचा काळ आहे. चारा आणि पाण्याचे काटेकोर नियोजन, स्वच्छ निवारा, संतुलित आहार, नियमित आरोग्य तपासणी, लसीकरण, जंतनियंत्रण आणि पिल्लांची विशेष काळजी या उपायांमुळे शेळ्या-मेंढ्यांचे आरोग्य टिकवून ठेवता येते. परिस्थिती अधिक गंभीर झाल्यास उपलब्ध चारा-पाणी, पशुधनाची संख्या आणि आर्थिक क्षमता यांचा विचार करून पशुपालकांनी वेळेत नियोजन करणे आवश्यक आहे.
वेळीच केलेली काळजी हीच कमी पावसाच्या काळात पशुधनाचे आरोग्य आणि उत्पन्न टिकवण्याची महत्त्वाची गुरुकिल्ली ठरू शकते.
