कापूस पिकात बोंडांची वाढ सुरू होताच बोंडअळीचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते. बोंडअळीमुळे कळ्या, फुले आणि कोवळ्या बोंडांचे नुकसान होऊन उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते. त्यामुळे महागड्या कीटकनाशकांवर अवलंबून न राहता सुरुवातीपासूनच एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाच्या कमी खर्चातील उपाययोजना करणे शेतकऱ्यांसाठी फायदेशीर ठरू शकते.
शेताची नियमित पाहणी, बाधित भाग काढून नष्ट करणे, फेरोमोन सापळ्यांचा वापर आणि योग्य वेळी आवश्यक फवारणी यामुळे बोंडअळीचे नियंत्रण प्रभावीपणे करता येते.
पिकाची नियमित पाहणी ठरते महत्त्वाची
बोंडअळीचे नियंत्रण करण्यासाठी सर्वात पहिली आणि कमी खर्चाची उपाययोजना म्हणजे कपाशीच्या शेताची नियमित पाहणी करणे. आठवड्यातून किमान दोन वेळा पिकाची बारकाईने तपासणी करावी. कळ्या, फुले आणि हिरवी बोंडे यामध्ये अळीची अंडी किंवा छिद्रे दिसतात का, याकडे लक्ष द्यावे.
बोंडावर लहान छिद्र, विष्ठेचे अवशेष किंवा खराब झालेला भाग आढळल्यास तो बोंडअळीच्या प्रादुर्भावाचा संकेत असू शकतो. सुरुवातीच्या अवस्थेत प्रादुर्भाव लक्षात आल्यास नियंत्रणासाठी होणारा खर्च आणि नुकसान दोन्ही कमी करता येते.
बाधित बोंडे शेतात ठेवू नका
बोंडअळीने बाधित झालेली बोंडे, गळलेल्या कळ्या आणि फुले शेतात पडून राहिल्यास त्यामधून अळीचा जीवनक्रम पुढे सुरू राहू शकतो. त्यामुळे अशी बोंडे नियमितपणे गोळा करून शेताबाहेर नष्ट करणे हा अत्यंत सोपा आणि कमी खर्चाचा उपाय आहे.
शेताच्या बांधावर किंवा पिकाच्या अवशेषांमध्ये किडीला आश्रय मिळणार नाही, याची काळजी घ्यावी. कापूस वेचणीनंतर उरलेली पिकाची अवशेष व्यवस्थापनही योग्य पद्धतीने करणे आवश्यक आहे.
फेरोमोन सापळ्यांचा प्रभावी वापर
बोंडअळीच्या पतंगांची संख्या आणि प्रादुर्भावाची दिशा समजण्यासाठी फेरोमोन सापळे उपयुक्त ठरतात. हे सापळे शेतात योग्य ठिकाणी लावल्यास नर पतंग आकर्षित होऊन त्यामध्ये अडकतात. त्यामुळे पुढील पिढीची वाढ काही प्रमाणात रोखण्यास मदत होते.
विशेष म्हणजे सापळ्यांमध्ये अडकणाऱ्या पतंगांची संख्या नियमितपणे तपासल्यास शेतातील प्रादुर्भाव वाढत आहे की कमी होत आहे, याचा अंदाज घेता येतो. त्यामुळे अंदाजावर फवारणी करण्याऐवजी गरजेनुसार नियंत्रणाची दिशा ठरवता येते.
पक्ष्यांना शेतात आकर्षित करण्याची योजना
निसर्गातील पक्षी अनेक प्रकारच्या अळ्या आणि किडी खात असल्याने त्यांचा उपयोग जैविक नियंत्रणासाठी करता येतो. कपाशीच्या शेतात पक्षी बसण्यासाठी साधे ‘टी’ आकाराचे पक्षी थांबे उभारल्यास पक्ष्यांना पिकात येऊन बसण्यासाठी जागा मिळते. तेथून पक्षी अळ्या टिपून खातात. या उपायासाठी मोठा खर्च येत नाही आणि रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर कमी करण्यास मदत होऊ शकते.
मात्र पक्षी थांबे उभारताना पिकाची वाढ आणि शेतातील कामकाज लक्षात घेऊन योग्य अंतर ठेवणे आवश्यक आहे.
अनावश्यक फवारणी टाळा
बोंडअळी दिसली म्हणून लगेच कोणतेही कीटकनाशक फवारणे हा योग्य मार्ग नाही. वेगवेगळ्या अवस्थेतील किडींवर नियंत्रणासाठी उपायांची परिणामकारकता वेगळी असते. त्यामुळे कृषी विभागाच्या शिफारशी, स्थानिक कृषी तज्ज्ञांचा सल्ला आणि शेतातील प्रत्यक्ष प्रादुर्भाव यांचा विचार करूनच फवारणीचा निर्णय घ्यावा.
एकाच रासायनिक घटकाची वारंवार फवारणी केल्यास किडीमध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका असतो. त्यामुळे उपलब्ध आणि शिफारस केलेल्या कीटकनाशकांचे फेरपालट तत्त्वाने नियोजन करणे महत्त्वाचे आहे.
नत्राचा अतिरेकही ठरू शकतो घातक
कपाशीची जोमदार वाढ व्हावी म्हणून काही शेतकरी गरजेपेक्षा जास्त नत्रयुक्त खतांचा वापर करतात. मात्र पिकाची वाढ, जमिनीची सुपीकता आणि उपलब्ध ओलावा यांचा विचार न करता अतिरिक्त खत दिल्यास पिकाची अनावश्यक पालवी वाढू शकते.
त्यामुळे संतुलित खत व्यवस्थापन करणे आवश्यक आहे. माती परीक्षणाच्या आधारे खतांचा वापर केल्यास उत्पादन खर्च कमी करण्यासोबत पिकाची वाढ संतुलित ठेवता येते.
तण नियंत्रणाकडेही द्या लक्ष
शेतातील तण हे विविध किडींना आश्रय देऊ शकते. त्यामुळे कपाशीच्या सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तण नियंत्रण करणे महत्त्वाचे आहे. आंतरमशागत, गरजेनुसार खुरपणी आणि योग्य तण व्यवस्थापनामुळे पिकातील स्पर्धा कमी होते.
पिकाला उपलब्ध पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाशाचा योग्य वापर करता येतो. परिणामी पिकाची वाढ चांगली राहून किडींच्या प्रादुर्भावावर लक्ष ठेवणेही सोपे होते.
बीटी कपाशी असली तरी सावधगिरी आवश्यक
बीटी कपाशीमुळे विशिष्ट प्रकारच्या बोंडअळीपासून संरक्षण मिळण्यास मदत होते; मात्र त्यामुळे शेतकरी पूर्णपणे निर्धास्त राहू शकत नाही. किडींच्या बदलत्या स्वरूपामुळे नियमित निरीक्षण करणे आवश्यक आहे.
बीटी कपाशीमध्येही इतर किडींचा प्रादुर्भाव होऊ शकतो. त्यामुळे पीक पाहणी, फेरोमोन सापळे, बाधित भागांचे व्यवस्थापन आणि गरजेनुसार शिफारशीत उपाययोजना यांचा समावेश असलेले एकात्मिक कीड व्यवस्थापन अधिक प्रभावी ठरते.
गुलाबी बोंडअळीपासून संरक्षणासाठी नियोजन गरजेचे
कापूस उत्पादक भागात गुलाबी बोंडअळी ही विशेष चिंतेची बाब आहे. ही अळी बोंडाच्या आत शिरल्यानंतर तिच्यावर नियंत्रण मिळवणे तुलनेने कठीण होते. त्यामुळे अळी बोंडाच्या आत जाण्यापूर्वी तिच्या सुरुवातीच्या अवस्थेवर लक्ष केंद्रित करणे महत्त्वाचे आहे.
शेतातील बाधित बोंडे वेळेवर काढणे, फेरोमोन सापळ्यांच्या मदतीने पतंगांची हालचाल तपासणे आणि स्थानिक कृषी सल्ल्यानुसार आवश्यक उपाय करणे फायदेशीर ठरू शकते.
खर्च कमी, परिणामकारकता अधिक
कापूस पिकाचे संरक्षण करण्यासाठी प्रत्येक वेळी महागड्या फवारण्यांवर खर्च करणे आवश्यक नाही. नियमित शेत पाहणी, बाधित बोंडे नष्ट करणे, तण नियंत्रण, संतुलित खत व्यवस्थापन, फेरोमोन सापळ्यांचा वापर आणि पक्षी थांबे यांसारख्या उपायांचा योग्य वेळी वापर केल्यास सुरुवातीचा प्रादुर्भाव कमी ठेवता येतो.
या उपायांसोबत गरज भासल्यास कृषी विभागाच्या शिफारशीनुसार रासायनिक किंवा जैविक नियंत्रणाचा वापर करावा. किडीचा प्रादुर्भाव वाढल्यानंतर मोठा खर्च करण्यापेक्षा सुरुवातीपासून प्रतिबंधात्मक उपाय करणे हेच कापूस उत्पादकांसाठी अधिक किफायतशीर आणि शाश्वत ठरू शकते.
