बाजारपेठेत गव्हाचे दर प्रतिक्विंटल ३ हजार ५०० रुपयांपर्यंत पोहोचले असताना, महाराष्ट्र राज्य बियाणे महामंडळ अर्थात ‘महाबीज’कडून गहू बीजोत्पादक शेतकऱ्यांना मात्र प्रतिक्विंटल २ हजार ९६३ रुपये दर दिला जात असल्याने उत्पादकांमध्ये नाराजी निर्माण झाली आहे.
बाजारभाव आणि महाबीजकडून मिळणारा मोबदला यामध्ये मोठी तफावत असल्यामुळे शेतकऱ्यांचे आर्थिक नुकसान होत असल्याची भावना व्यक्त केली जात आहे. त्यामुळे गहू बीजोत्पादकांना वाढीव दर देऊन त्यांच्या कष्टांचा योग्य मोबदला द्यावा, अशी मागणी पुढे आली आहे.
नाशिक जिल्ह्यातील बागलाण तालुक्यातील ब्राह्मणगाव येथील गहू बीजोत्पादक शेतकरी जयंत विष्णू जोशी यांनी यासंदर्भात महाबीज प्रशासनाकडे निवेदन सादर केले आहे. त्यांनी ३० ऑक्टोबर रोजी महाबीजचे व्यवस्थापकीय संचालक दिलीप स्वामी यांना निवेदन पाठवून दर
निश्चितीच्या धोरणाचा फेरविचार करण्याची मागणी केली आहे. या मागणीमुळे गहू बीजोत्पादकांच्या मोबदल्याचा प्रश्न पुन्हा एकदा चर्चेत आला आहे.
दरातील तफावत ठरतेय नाराजीचे प्रमुख कारण
महाबीजने सन २०२५-२६ या वर्षातील गहू बीजोत्पादनासाठी नाशिक जिल्ह्यातील उत्पादकांना प्रतिक्विंटल २ हजार ९६३ रुपये दर निश्चित केला आहे. मात्र, शेतकऱ्यांच्या मते बाजारातील प्रत्यक्ष दर आणि पूर्वीच्या जिल्हानिहाय दर निश्चिती पद्धतीचा विचार करता प्रतिक्विंटल ३
हजार ३५१ रुपये मोबदला मिळणे अपेक्षित होते.
म्हणजेच सध्याच्या दरापेक्षा प्रतिक्विंटल ३८८ रुपये अधिक मिळण्याची अपेक्षा उत्पादकांनी व्यक्त केली आहे. विशेष म्हणजे, महाबीजकडून देयकाची रक्कम मिळाली त्या कालावधीत बाजारपेठेत गव्हाचा सर्वोच्च दर प्रतिक्विंटल ३ हजार ५०० रुपयांपर्यंत पोहोचल्याचे निवेदनात
नमूद करण्यात आले आहे.
सध्याचे बाजारभावही अधिक असल्याने बीजोत्पादनासाठी केलेली मेहनत, खर्च आणि जोखीम लक्षात घेता उत्पादकांना बाजाराशी सुसंगत दर मिळणे आवश्यक असल्याचे शेतकऱ्यांचे म्हणणे आहे. बाजारात अधिक भाव मिळत असताना बीजोत्पादनासाठी कमी दर स्वीकारावा
लागत असल्याने उत्पादकांच्या आर्थिक गणितावर परिणाम होत आहे.
२०२३-२४ पासून दर निश्चितीच्या धोरणात बदल
महाबीजने २०२३-२४ या आर्थिक वर्षापासून बीजोत्पादक शेतकऱ्यांना मोबदला देण्याच्या दर निश्चिती धोरणात बदल केला आहे. यापूर्वी संबंधित जिल्ह्यातील प्रमुख बाजार समित्यांमधील बाजारभावांचा विचार करून जिल्हानिहाय दर निश्चित केले जात होते. त्यामुळे स्थानिक
बाजारपेठेतील परिस्थिती आणि त्या भागातील गव्हाच्या दरांनुसार उत्पादकांना मोबदला मिळण्याची व्यवस्था होती.
मात्र, नव्या धोरणामुळे राज्यातील विविध बाजारपेठांमधील दरांचा एकत्रित विचार करून दर निश्चित केला जात असल्याने स्थानिक बाजारभावातील चढ-उतारांचा पुरेसा लाभ काही उत्पादकांना मिळत नसल्याची तक्रार आहे. नाशिक जिल्ह्यातील बाजारपेठांमध्ये गव्हाचे दर
अधिक असताना राज्यस्तरीय सरासरी दराच्या आधारे मोबदला मिळाल्याने स्थानिक उत्पादकांना अपेक्षित आर्थिक फायदा मिळत नसल्याचे निवेदनात स्पष्ट करण्यात आले आहे.
त्यामुळे जुन्या जिल्हानिहाय दर निश्चिती पद्धतीचा विचार करून उत्पादकांना न्याय द्यावा, अशी मागणी जोर धरत आहे.
बाजार समित्यांचे दरही निवेदनासोबत जोडले
आपली मागणी अधिक ठोसपणे मांडण्यासाठी जयंत जोशी यांनी सटाणा, मालेगाव आणि कळवण कृषी उत्पन्न बाजार समित्यांचे दैनंदिन गव्हाचे बाजारभाव निवेदनासोबत जोडले आहेत. या बाजार समित्यांमधील दरांचा अभ्यास केल्यास स्थानिक बाजारपेठेतील गव्हाच्या
किमती आणि महाबीजने निश्चित केलेला मोबदला यामधील तफावत लक्षात येऊ शकते, असे त्यांचे म्हणणे आहे.
उत्पादकांना प्रतिक्विंटल ३ हजार ३५१ रुपये दर मिळणे अपेक्षित असताना प्रत्यक्षात २ हजार ९६३ रुपयेच मिळाल्याने शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नावर परिणाम होत आहे. बीजोत्पादनासाठी सामान्य गहू उत्पादनापेक्षा अधिक नियोजन, काळजी, निविष्ठांचा वापर आणि गुणवत्ता राखण्याची
जबाबदारी शेतकऱ्यांना पार पाडावी लागते. बियाण्याची शुद्धता, उगवणक्षमता आणि दर्जा टिकवण्यासाठी उत्पादकांना अतिरिक्त मेहनत घ्यावी लागते.
अशा परिस्थितीत बाजारभावापेक्षा कमी मोबदला मिळाल्यास बीजोत्पादन करणाऱ्या शेतकऱ्यांना आर्थिकदृष्ट्या अडचणींचा सामना करावा लागू शकतो. त्यामुळे बाजार समित्यांचे प्रत्यक्ष दर विचारात घेऊन दर निश्चित करणे गरजेचे असल्याचे उत्पादकांनी अधोरेखित केले आहे.
दर धोरणाचा फेरविचार करण्याची मागणी; निर्णयाकडे लक्ष
बीजोत्पादन हा केवळ शेतीतील एक अतिरिक्त उपक्रम नसून राज्यातील शेतकऱ्यांना दर्जेदार आणि प्रमाणित बियाणे उपलब्ध करून देणारी महत्त्वाची प्रक्रिया आहे. या प्रक्रियेत सहभागी होणाऱ्या शेतकऱ्यांना योग्य मोबदला मिळणे आवश्यक आहे. अन्यथा बाजारातील चांगल्या
दरांच्या तुलनेत बीजोत्पादनातून कमी उत्पन्न मिळत असल्याची भावना निर्माण होऊन शेतकरी या कार्यक्रमापासून दूर जाण्याची शक्यता आहे.
त्याचा परिणाम भविष्यात दर्जेदार बियाण्यांच्या उपलब्धतेवरही होऊ शकतो. त्यामुळे महाबीज प्रशासनाने शेतकऱ्यांच्या आर्थिक हिताचा विचार करून सध्याच्या दर निश्चिती धोरणाचा सकारात्मक पुनर्विचार करावा, तसेच पूर्वीच्या जिल्हानिहाय दर पद्धतीनुसार प्रतिक्विंटल ३ हजार
३५१ रुपये दर देण्याबाबत निर्णय घ्यावा, अशी मागणी जयंत जोशी यांनी केली आहे.
आता महाबीज प्रशासन या निवेदनाची कितपत दखल घेते आणि गहू बीजोत्पादकांच्या मागणीवर काय निर्णय घेते, याकडे नाशिक जिल्ह्यासह राज्यातील बीजोत्पादक शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे. बाजारभावाशी सुसंगत मोबदला मिळाल्यास उत्पादकांचा विश्वास वाढण्यासोबतच
भविष्यातील बीजोत्पादन कार्यक्रमालाही चालना मिळू शकते.
