Sowing of Rabi crops : रब्बी पिकांच्या पेरणीस गती , पोषक वातावरणामुळे शेतकऱ्यांचा पेरणीचा हंगाम जोरात !

Sowing of Rabi crops

खरीप हंगामातील पिकांची काढणी अंतिम टप्प्यात येत असतानाच राज्यात रब्बी हंगामातील पेरणीच्या कामांना वेग आला आहे. परतीच्या पावसामुळे काही भागांत पेरणीला विलंब झाला असला, तरी आता शेतजमिनीतील ओलावा आणि उपलब्ध सिंचनाच्या पाण्याच्या आधारे शेतकरी रब्बी पिकांच्या पेरणीसाठी सज्ज झाले आहेत.

ज्वारी, गहू, हरभरा, करडई, मका, वाटाणा आणि इतर कडधान्य पिकांच्या पेरणीला अनेक भागांत सुरुवात झाली आहे. यंदा पावसाचे वितरण, जमिनीतील ओलाव्याची स्थिती, धरणांमधील पाणीसाठा आणि स्थानिक हवामान यांचा विचार करून शेतकरी पीक निवडीचे नियोजन करत आहेत. रब्बी हंगाम हा महाराष्ट्रातील शेती
अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जातो.

त्यामुळे पेरणीच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात योग्य निर्णय घेऊन उत्पादनाचा पाया मजबूत करण्यावर शेतकऱ्यांचा भर दिसून येत आहे. दरम्यान, कृषी विभागाकडूनही शेतकऱ्यांना सुधारित वाण, बीजप्रक्रिया, योग्य पेरणी अंतर आणि संतुलित खत व्यवस्थापनाबाबत मार्गदर्शन केले जात आहे.

रब्बी हंगामात प्रामुख्याने हरभरा आणि ज्वारी या पिकांना कोरडवाहू क्षेत्रात मोठे महत्त्व आहे. कमी पाण्यात चांगले उत्पादन देण्याची क्षमता असल्यामुळे अनेक शेतकरी हरभरा पिकाला प्राधान्य देत आहेत. हरभऱ्याची पेरणी करताना जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा आणि स्थानिक हवामानाचा विचार करणे आवश्यक आहे.

पेरणीपूर्वी बियाण्यांची उगवण क्षमता तपासून घ्यावी तसेच शिफारशीनुसार बुरशीनाशक आणि जैविक संवर्धकांची बीजप्रक्रिया करावी. यामुळे मर, मूळकूज आणि इतर बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यास मदत होते. दुसरीकडे, ज्वारी हे कोरडवाहू शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचे पीक असून धान्याबरोबरच जनावरांसाठी चारा
उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीनेही त्याचे महत्त्व अधिक आहे.

पाण्याची उपलब्धता असलेल्या क्षेत्रात गहू पिकाच्या पेरणीचे नियोजन केले जात आहे. गव्हासाठी वेळेवर पेरणी, योग्य वाणाची निवड आणि जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणे हे उत्पादनवाढीचे महत्त्वाचे घटक ठरणार आहेत. करडई, मसूर आणि वाटाणा यांसारख्या पर्यायी पिकांकडेही काही शेतकरी वळत असून पीक
विविधीकरणातून जोखीम कमी करण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.

यंदाच्या रब्बी हंगामात पेरणीचे नियोजन करताना पाण्याची उपलब्धता हा सर्वांत महत्त्वाचा मुद्दा ठरत आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे विहीर, बोअरवेल, शेततळे किंवा कालव्याच्या पाण्याची सुविधा आहे, त्यांनी उपलब्ध पाण्याच्या प्रमाणानुसार पीक क्षेत्र निश्चित करणे आवश्यक आहे. केवळ अपेक्षित बाजारभाव किंवा अधिक उत्पादनाच्या
आशेने पाण्याची गरज जास्त असलेली पिके घेणे आर्थिकदृष्ट्या धोकादायक ठरू शकते.

त्यामुळे कमी पाण्यात येणाऱ्या हरभरा, ज्वारी आणि करडईसारख्या पिकांचा विचार करणे फायदेशीर ठरू शकते. तसेच सिंचनाची सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांनी गहू आणि इतर बागायती पिकांची निवड करताना पाण्याचे काटेकोर नियोजन करावे. ठिबक आणि तुषार सिंचनासारख्या आधुनिक पद्धतींचा वापर केल्यास पाण्याची
बचत होण्याबरोबरच पिकांना आवश्यकतेनुसार ओलावा उपलब्ध करून देता येतो.

जमिनीची मशागत करताना पावसामुळे तयार झालेली ओल टिकवून ठेवण्याकडे लक्ष द्यावे. शेतात अनावश्यक खोल नांगरणी टाळून योग्य वाफसा आल्यानंतरच पेरणी करावी. यामुळे बियाण्यांची उगवण चांगली होण्यास आणि पिकांची सुरुवातीची वाढ जोमदार होण्यास मदत होते.

दरम्यान, रब्बी पिकांच्या उत्पादनवाढीसाठी बियाण्यांची गुणवत्ता आणि पेरणीचे तंत्र यांना विशेष महत्त्व आहे. बाजारातून बियाणे खरेदी करताना प्रमाणित बियाण्यांना प्राधान्य द्यावे. पिशवीवरील वाणाचे नाव, उत्पादन वर्ष, उगवण क्षमता, अंतिम वापराची तारीख आणि बियाणे प्रमाणपत्राची माहिती तपासून घ्यावी. पेरणीपूर्वी जमिनीचे
माती परीक्षण करून त्यानुसार खतांचे नियोजन केल्यास उत्पादन खर्च कमी करण्यास मदत होते.

जमिनीत कोणत्या अन्नद्रव्यांची कमतरता आहे, याची माहिती मिळाल्यानंतर नत्र, स्फुरद, पालाश आणि आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा संतुलित वापर करता येतो. पेरणी करताना शिफारशीनुसार बीजदर, ओळीतील अंतर आणि पेरणीची खोली ठेवणे गरजेचे आहे. अनेकदा जास्त बियाणे वापरल्याने उत्पादन वाढते, असा गैरसमज
असतो; मात्र अतिदाट पेरणीमुळे पिकांमध्ये अन्नद्रव्ये, पाणी आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते.

त्यामुळे शास्त्रीय पद्धतीने पेरणी करणे आवश्यक आहे. पेरणीनंतर उगवण पूर्ण होईपर्यंत शेतातील ओलाव्याची स्थिती तपासावी. तसेच तण नियंत्रण, कीड व रोगांचे निरीक्षण आणि गरजेनुसार योग्य उपाययोजना केल्यास पिकांची वाढ चांगली होण्यास मदत मिळते.

रब्बी हंगामातील पेरणीला वेग येत असताना शेतकऱ्यांसमोर उत्पादन खर्च, हवामानातील बदल, सिंचनाची मर्यादा आणि बाजारभावातील अनिश्चितता अशी अनेक आव्हाने आहेत. त्यामुळे केवळ पेरणीचे क्षेत्र वाढविण्यापेक्षा योग्य पीक नियोजन आणि शास्त्रीय व्यवस्थापनावर भर देणे आवश्यक आहे. हवामानातील बदलांमुळे
तापमानात होणारे चढ-उतार, अवकाळी पाऊस आणि पाण्याची अनिश्चित उपलब्धता यांचा पिकांच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो.

त्यामुळे कृषी विद्यापीठे आणि कृषी विभागाच्या शिफारशींनुसार स्थानिक परिस्थितीला अनुकूल वाणांची निवड करावी. शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वी जवळच्या कृषी सेवा केंद्रातून किंवा कृषी अधिकाऱ्यांकडून मार्गदर्शन घ्यावे. तसेच बाजारपेठेतील मागणी, मागील हंगामातील दर आणि उत्पादन खर्चाचा अंदाज घेऊन पीक निवडल्यास
आर्थिक नियोजन अधिक प्रभावी ठरू शकते.

एकाच पिकावर अवलंबून न राहता उपलब्ध क्षेत्रानुसार ज्वारी, हरभरा, गहू, करडई आणि इतर पिकांचे संतुलित नियोजन केल्यास जोखीम विभागली जाऊ शकते. एकूणच, राज्यात रब्बी पिकांच्या पेरणीला मिळणारी गती शेतकऱ्यांसाठी आशादायक असली, तरी यंदाच्या हंगामात चांगले उत्पादन आणि आर्थिक नफा मिळविण्यासाठी
वेळेवर पेरणी, दर्जेदार बियाणे, माती परीक्षण, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि पाण्याचा काटेकोर वापर हीच यशस्वी शेतीची प्रमुख सूत्रे ठरणार आहेत.