राज्यात ऊस हे प्रमुख नगदी पीक असून त्याच्या उत्पादनात दर्जेदार व निरोगी रोपांची भूमिका अत्यंत महत्त्वाची आहे. योग्य तंत्रज्ञानाचा अवलंब करून तयार केलेली ऊस रोपे शेतकऱ्यांना अधिक उत्पादन, कमी खर्च आणि रोगमुक्त लागवड करण्यास मदत करतात.
कृषी विभाग आणि कृषी विद्यापीठेही निरोगी रोप निर्मितीवर भर देत असून शेतकऱ्यांनी आधुनिक तंत्रज्ञानाचा स्वीकार करण्याचे आवाहन करण्यात येत आहे.
निरोगी ऊस रोप निर्मितीसाठी सर्वप्रथम मातृऊसाची योग्य निवड करणे आवश्यक असते. लागवडीसाठी निवडण्यात येणारा ऊस हा पूर्णपणे रोगमुक्त, कीडमुक्त आणि जोमदार असावा.
साधारणतः ७ ते ९ महिन्यांच्या निरोगी उसापासून काढलेल्या कळ्यांचा वापर केल्यास रोपांची उगवण चांगली होते. लाल कुज, गवताळ वाढ, पोक्का बोईंग यांसारख्या रोगांचा प्रादुर्भाव असलेल्या उसाचा वापर टाळणे अत्यंत गरजेचे आहे.
ऊस रोप तयार करताना सिंगल बड (एक डोळा) तंत्राचा वापर सध्या मोठ्या प्रमाणात केला जात आहे. या पद्धतीमध्ये प्रत्येक कळी स्वतंत्रपणे ट्रेमध्ये किंवा कोकोपीट भरलेल्या माध्यमात लावली जाते. त्यामुळे प्रत्येक कळीला योग्य प्रमाणात अन्नद्रव्ये, हवा आणि ओलावा मिळतो.
परिणामी उगवण वेगाने होते आणि मजबूत मुळांची वाढ होते, ज्यामुळे लागवडीनंतर रोपे सहज स्थिरावतात.
रोपवाटिकेसाठी वापरण्यात येणाऱ्या ट्रे, साधने आणि माध्यमाची स्वच्छता राखणे देखील तितकेच महत्त्वाचे आहे.
कोकोपीट, वर्मी कम्पोस्ट किंवा निर्जंतुक माध्यमाचा वापर केल्यास बुरशीजन्य रोगांचा धोका कमी होतो. ट्रेमधील अतिरिक्त पाणी साचणार नाही याची काळजी घेतल्यास मुळांची कुज टाळता येते. रोपवाटिकेची जागा हवेशीर आणि पुरेशा प्रकाशाची असावी.
कळ्यांवर लागवडीपूर्वी बुरशीनाशक आणि जैविक सूक्ष्मजीवांची प्रक्रिया करणे फायदेशीर ठरते. ट्रायकोडर्मा, अझोटोबॅक्टर किंवा पीएसबीसारख्या जैविक घटकांचा वापर केल्यास मुळांची वाढ सुधारते आणि रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो. शिफारशीनुसार प्रक्रिया केल्यास रोपांचे आयुष्य आणि गुणवत्ताही वाढते.
रोपवाटिकेमध्ये नियमित पाणी व्यवस्थापन अत्यंत आवश्यक आहे. सुरुवातीच्या काळात हलक्या प्रमाणात पाणी देणे, त्यानंतर आवश्यकतेनुसार ओलावा कायम ठेवणे गरजेचे असते.
अति पाणी दिल्यास बुरशीजन्य रोग वाढू शकतात, तर पाण्याची कमतरता असल्यास कळीची उगवण कमी होते. त्यामुळे संतुलित सिंचनाचा अवलंब करणे आवश्यक आहे.
रोपे तयार झाल्यानंतर त्यांना योग्य प्रमाणात द्रवरूप खतांचा पुरवठा करावा. नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचे संतुलित प्रमाण तसेच सूक्ष्म अन्नद्रव्यांचा वापर केल्यास रोपांची वाढ अधिक जोमदार होते. रोपे ३० ते ४० दिवसांची झाल्यावर त्यांची लागवड केल्यास शेतामध्ये उगवण चांगली होते आणि पीक एकसमान वाढते.
ऊस लागवडीपूर्वी शेताची योग्य मशागत करणे, सेंद्रिय खतांचा वापर करणे आणि शिफारशीनुसार अंतर ठेवून लागवड करणे आवश्यक आहे. ठिबक सिंचन प्रणालीचा वापर केल्यास पाण्याची बचत होते तसेच खत व्यवस्थापन अधिक प्रभावीपणे करता येते. आधुनिक पद्धतीने लागवड केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होण्यास मदत होते.
निरोगी रोपांच्या वापरामुळे रोगांचा प्रादुर्भाव कमी होतो, ऊसाची वाढ जोमदार होते आणि प्रति हेक्टर उत्पादनात वाढ होते. याशिवाय बियाणे उसाची आवश्यकता कमी होत असल्याने खर्चात बचत होते. एकसमान उगवण झाल्यामुळे काढणीचे नियोजन सुलभ होते आणि कारखान्यालाही दर्जेदार ऊस उपलब्ध होतो.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर आधुनिक ऊस रोप निर्मिती तंत्राचा स्वीकार करणे ही काळाची गरज आहे. शेतकऱ्यांनी प्रमाणित स्त्रोतांमधून मातृऊसाची निवड करावी, शिफारशीनुसार कळी प्रक्रिया करावी आणि वैज्ञानिक पद्धतीने रोपवाटिका तयार करावी.
या उपाययोजनांमुळे ऊस उत्पादनात वाढ, गुणवत्तेत सुधारणा आणि अधिक आर्थिक लाभ मिळण्यास निश्चितच मदत होईल.
