यंदाच्या खरीप हंगामात राज्यातील अनेक भागांमध्ये वेळेवर आणि समाधानकारक पावसामुळे तूर पिकाची वाढ अत्यंत जोमदार झाली आहे. जून महिन्याच्या अखेरीपासून जुलैदरम्यान झालेल्या सातत्यपूर्ण पावसामुळे शेतकऱ्यांनी मोठ्या प्रमाणावर तुरीची लागवड पूर्ण केली असून आता बहुतांश भागात पीक वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत पोहोचले आहे. हिरवीगार वाढ, जोमदार फांद्या आणि चांगली उभी राहिलेली पिके पाहून शेतकऱ्यांमध्ये समाधानाचे वातावरण आहे.
मात्र, पीक जोमात असतानाच त्याचे योग्य खत व्यवस्थापन, वेळेवर फवारणी, तण नियंत्रण आणि कीड-रोग प्रतिबंधक उपाययोजना करणे अत्यंत आवश्यक असल्याचे कृषी तज्ज्ञांनी स्पष्ट केले आहे. वाढीच्या या निर्णायक टप्प्यावर योग्य व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात मोठी वाढ होण्याची शक्यता असून शेतकऱ्यांना अधिक आर्थिक फायदा मिळू शकतो. राज्यातील विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश तसेच पश्चिम महाराष्ट्रातील अनेक जिल्ह्यांमध्ये तूर पीक सध्या 30 ते 60 दिवसांच्या वाढीच्या अवस्थेत आहे.
या टप्प्यावर झाडांची जोमदार वाढ होण्यासाठी संतुलित खत व्यवस्थापन महत्त्वाचे ठरते. कृषी विभागाच्या माहितीनुसार, माती परीक्षणाच्या अहवालानुसार नत्र, स्फुरद आणि पालाश यांचा संतुलित वापर करणे आवश्यक आहे. पिकामध्ये सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची कमतरता आढळल्यास झिंक, बोरॉन, फेरस किंवा इतर आवश्यक सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी करावी. तसेच जैविक खतांचा वापर, सेंद्रिय खतांचे प्रमाण आणि जीवाणू खतांचा योग्य समावेश केल्यास जमिनीची सुपीकता वाढण्यास मदत होते.
अतिरिक्त नत्राचा वापर टाळणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे, कारण त्यामुळे पिकाची अनावश्यक शाकीय वाढ होऊन फुलोरा आणि शेंगा धरण्याच्या प्रक्रियेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. तूर पिकामध्ये या काळात तण नियंत्रणाला विशेष महत्त्व आहे. लागवडीनंतर सुरुवातीच्या 45 दिवसांपर्यंत तणांचा प्रादुर्भाव मोठ्या प्रमाणात होण्याची शक्यता असते. तणांमुळे अन्नद्रव्ये, पाणी आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते, परिणामी पिकाची वाढ खुंटू शकते.
त्यामुळे वेळेवर कोळपणी, खुरपणी किंवा आवश्यकतेनुसार शिफारस केलेल्या तणनाशकांचा वापर करणे गरजेचे आहे. त्याचबरोबर पावसामुळे काही ठिकाणी पाण्याचा निचरा व्यवस्थित न झाल्यास मुळांवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे शेतात पाणी साचणार नाही याची दक्षता घेणे आवश्यक आहे. योग्य निचरा राखल्यास मुळांची वाढ चांगली होते आणि झाडांची प्रतिकारशक्तीही वाढते. कीड व रोग व्यवस्थापनाच्या दृष्टीनेही हा कालावधी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जातो.
तूर पिकामध्ये मावा, फुलकिडे, पाने गुंडाळणारी अळी, शेंगा पोखरणारी अळी तसेच मर रोग, करपा आणि इतर बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी नियमितपणे पिकाची पाहणी करावी. कोणतीही कीड किंवा रोगाची सुरुवातीची लक्षणे दिसताच कृषी विभागाच्या किंवा कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशीनुसार योग्य कीटकनाशके व बुरशीनाशकांची फवारणी करावी. अनावश्यक किंवा अति प्रमाणात औषधांचा वापर टाळावा.
फवारणी करताना हवामानाचा अंदाज लक्षात घेणे, पाऊस नसलेल्या दिवशी सकाळी किंवा संध्याकाळी फवारणी करणे आणि शिफारस केलेल्या प्रमाणातच औषधांचा वापर करणे अत्यंत गरजेचे आहे. एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) पद्धतीचा अवलंब केल्यास रासायनिक औषधांचा वापर कमी होऊन उत्पादन खर्चात बचत होण्यास मदत होते. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, तूर पिकाच्या वाढीच्या या टप्प्यावर केलेले योग्य व्यवस्थापनच पुढील उत्पादनाचे भविष्य ठरवते.
नियमित शेतभेट, मातीतील ओलाव्याचे निरीक्षण, गरजेनुसार खतांचा वापर, वेळेवर फवारणी, तण नियंत्रण आणि कीड-रोग प्रतिबंधक उपाय यांचा समन्वय साधल्यास हेक्टरी उत्पादनात लक्षणीय वाढ होऊ शकते. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी हवामानाचा अंदाज, कृषी विभागाच्या सूचना आणि कृषी विद्यापीठांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करणे आवश्यक आहे. आधुनिक कृषी तंत्रज्ञान, मृदा परीक्षण, संतुलित पोषण व्यवस्थापन आणि वैज्ञानिक शेती पद्धतींचा अवलंब केल्यास तूर उत्पादन अधिक दर्जेदार होईल.
बाजारात गुणवत्तापूर्ण तुरीला चांगला भाव मिळण्याची शक्यता असल्याने सध्याच्या टप्प्यावर केलेली योग्य काळजी भविष्यात शेतकऱ्यांच्या उत्पन्नवाढीसाठी महत्त्वाची ठरणार आहे. त्यामुळे “तूर पीक जोमात; फवारणी आणि खत व्यवस्थापनाला वेग” हा केवळ हंगामाचा आढावा नसून अधिक उत्पादन, चांगली गुणवत्ता आणि शाश्वत शेतीकडे वाटचाल करण्याची हीच योग्य वेळ असल्याचे कृषी क्षेत्रातील जाणकारांनी अधोरेखित केले आहे.
