राज्यात खरीप हंगामातील मूग आणि उडीद या कडधान्य पिकांनी अनेक भागांत जोमदार वाढ घेतली असली, तरी सध्याच्या दमट वातावरणामुळे आणि अधूनमधून पडणाऱ्या पावसामुळे या पिकांवर रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव झपाट्याने वाढताना दिसत आहे.

विशेषतः मावा (Aphids), तुडतुडे (Jassids), पांढरी माशी (Whitefly) आणि थ्रिप्स (Thrips) या किडी पिकाच्या कोवळ्या शेंड्यांवर, पानांवर व फुलांवर आक्रमण करून झाडातील रस शोषतात. परिणामी झाडांची वाढ खुंटते, पाने पिवळी पडतात, फुले व शेंगा गळतात आणि उत्पादनात मोठी घट होण्याची शक्यता निर्माण होते.

कृषी तज्ज्ञांच्या मते, सुरुवातीच्या अवस्थेतच किडींची ओळख करून योग्य नियंत्रण उपाययोजना केल्यास उत्पादनातील नुकसान मोठ्या प्रमाणात टाळता येऊ शकते. अनेक शेतकरी किडींचा प्रादुर्भाव वाढल्यानंतरच फवारणी करतात, मात्र तोपर्यंत नुकसान झालेले असते. त्यामुळे नियमित पिकांची पाहणी, एकात्मिक कीड व्यवस्थापनाचा अवलंब आणि शिफारशीनुसार औषधांचा वापर करणे अत्यंत आवश्यक ठरत आहे.

मूग आणि उडीद पिकामध्ये सर्वाधिक नुकसान करणाऱ्या रसशोषक किडींमध्ये माव्याचा प्रथम क्रमांक लागतो. मावा किडी कोवळ्या पानांवर आणि शेंड्यांवर समूहाने राहून वनस्पतीतील अन्नरस शोषतात. त्यामुळे पाने वाकडी होतात, झाडांची वाढ मंदावते आणि फुलधारणा कमी होते. या किडींच्या शरीरातून मधुरस (Honeydew) बाहेर पडतो.

या मधुरसावर काळी बुरशी वाढून प्रकाशसंश्लेषणाची प्रक्रिया बाधित होते. दुसरीकडे पांढरी माशी ही अत्यंत धोकादायक कीड असून ती केवळ रसशोषणच करत नाही, तर विविध विषाणूजन्य रोगांचा प्रसारही करते. त्यामुळे झाडांमध्ये पिवळेपणा, पाने आकसणे, वाढ खुंटणे आणि उत्पादन घटण्याची समस्या निर्माण होते. थ्रिप्स आणि तुडतुडे या किडी पानांच्या आतील भागातील रस शोषून पानांना रुपेरी किंवा तपकिरी रंग देतात.

परिणामी पाने कोरडी पडतात, फुले टिकत नाहीत आणि शेंगांची संख्या कमी होते. सतत ढगाळ वातावरण, जास्त आर्द्रता, शेतातील तणांची वाढ आणि संतुलित खत व्यवस्थापनाचा अभाव यामुळे या किडींची संख्या झपाट्याने वाढते. त्यामुळे पिकाच्या सुरुवातीपासूनच दक्षता घेणे अत्यंत गरजेचे आहे.

कृषी विभागाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार, शेतकऱ्यांनी दर तीन ते चार दिवसांनी शेताची नियमित पाहणी करावी. विशेषतः पानांचा खालचा भाग, कोवळे शेंडे आणि फुलांची अवस्था तपासणे आवश्यक आहे. सुरुवातीला कमी प्रमाणात प्रादुर्भाव आढळल्यास रासायनिक उपायांऐवजी एकात्मिक कीड व्यवस्थापन (IPM) पद्धतीचा अवलंब करणे अधिक फायदेशीर ठरते.

शेतातील तणांचे वेळेवर निर्मूलन करणे, संतुलित प्रमाणात नत्रयुक्त खतांचा वापर करणे, आवश्यकतेपेक्षा जास्त नत्र टाळणे, पिवळे चिकट सापळे (Yellow Sticky Traps) बसविणे आणि नैसर्गिक शत्रू कीटकांचे संरक्षण करणे हे उपाय प्रभावी मानले जातात. तसेच नीम तेल किंवा अझाडिरॅक्टीनयुक्त जैविक कीटकनाशकांची फवारणी सुरुवातीच्या अवस्थेत केल्यास रसशोषक किडींची संख्या नियंत्रणात ठेवता येते.

जैविक नियंत्रणामुळे पर्यावरणाचे संरक्षण होते तसेच उपयुक्त मित्र कीटकांचेही संवर्धन होते. आवश्यकतेनुसार कृषी अधिकाऱ्यांच्या किंवा कृषी विद्यापीठाच्या शिफारशीनुसार योग्य कीटकनाशकाची निवड करून लेबलवरील सूचनांप्रमाणे फवारणी करणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. एका औषधाचा सतत वापर टाळून आवश्यकतेनुसार औषधांची अदलाबदल केल्यास किडींमध्ये प्रतिकारशक्ती निर्माण होण्याचा धोका कमी होतो.

तज्ज्ञांच्या मते, मूग आणि उडीद पिकामध्ये फुलोरा आणि शेंगा भरण्याचा काळ हा उत्पादनाच्या दृष्टीने सर्वाधिक संवेदनशील असतो. याच काळात रसशोषक किडींचा प्रादुर्भाव वाढल्यास उत्पादनात 20 ते 50 टक्क्यांपर्यंत घट होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे हवामानातील बदल, ढगाळ वातावरण आणि सततची आर्द्रता लक्षात घेऊन शेतकऱ्यांनी सतर्क राहणे आवश्यक आहे. फवारणी करताना सकाळी किंवा संध्याकाळी कमी वाऱ्याच्या वेळीच फवारणी करावी, जेणेकरून औषधाचा प्रभाव अधिक चांगला राहील.

औषधांचे प्रमाण स्वतःच्या अंदाजाने न वापरता अधिकृत शिफारशींचे पालन करावे. तसेच विविध कीटकनाशके एकत्र मिसळण्यापूर्वी तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. शेतातील पिकांची नियमित नोंद ठेवणे, प्रादुर्भावाची पातळी लक्षात घेणे आणि वेळेवर उपाययोजना करणे ही यशस्वी कीड व्यवस्थापनाची गुरुकिल्ली मानली जाते. योग्य निरीक्षण, संतुलित खत व्यवस्थापन, स्वच्छ शेती, जैविक व रासायनिक उपायांचा समन्वय आणि कृषी तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली केलेले नियोजन यामुळे मूग आणि उडीद पिकांचे संरक्षण होऊन अधिक दर्जेदार व भरघोस उत्पादन मिळू शकते.

त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने “किड दिसल्यानंतर उपचार” या पद्धतीऐवजी “वेळेत निरीक्षण आणि प्रतिबंधात्मक व्यवस्थापन” या तत्त्वाचा अवलंब केल्यास आर्थिक नुकसान टाळून अधिक नफा मिळविणे शक्य होईल.

शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाच्या सूचना

दर 3–4 दिवसांनी पिकाची नियमित पाहणी करा.
मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी आणि थ्रिप्स यांची लक्षणे दिसताच त्वरित उपाययोजना करा.
शेतातील तणांचे वेळेवर नियंत्रण ठेवा.
पिवळे चिकट सापळे वापरून किडींचे निरीक्षण करा.
नीम आधारित जैविक उपायांचा सुरुवातीला अवलंब करा.
आवश्यक असल्यास कृषी विभागाच्या शिफारशीनुसारच कीटकनाशकांची फवारणी करा.
संतुलित खत व्यवस्थापन करा; अतिरिक्त नत्राचा वापर टाळा.
फवारणी सकाळी किंवा संध्याकाळी कमी वाऱ्याच्या वेळी करा.