नवी दिल्ली / पुणे : भारतीय कृषी संशोधन क्षेत्रासाठी ऐतिहासिक ठरणारी एक महत्त्वपूर्ण कामगिरी देशाने साध्य केली आहे. भारतीय शास्त्रज्ञांनी प्रथमच तूर (Pigeon Pea) पिकाचा ‘टी2टी’ (Telomere-to-Telomere) संपूर्ण जीनोम यशस्वीरित्या विकसित केला असून, या संशोधनामुळे भविष्यात तूर उत्पादनात लक्षणीय वाढ होण्याची शक्यता व्यक्त केली जात आहे.

आतापर्यंत अनेक पिकांचे जीनोम विकसित झाले असले तरी, तूरसारख्या कडधान्य पिकासाठी संपूर्ण आणि अखंड जीनोम नकाशा तयार होणे ही मोठी वैज्ञानिक उपलब्धी मानली जात आहे. या तंत्रज्ञानामुळे तूरच्या विविध जातींमधील जनुकीय वैशिष्ट्यांचा अधिक अचूक अभ्यास करता येणार असून, हवामान बदल, रोग-कीड, दुष्काळ आणि उत्पादनक्षमतेशी संबंधित गुणधर्म अधिक वेगाने ओळखता येतील.

भारत हा जगातील सर्वात मोठा तूर उत्पादक आणि ग्राहक देश असल्याने या संशोधनाचा थेट फायदा लाखो शेतकऱ्यांना होण्याची अपेक्षा आहे. वाढती लोकसंख्या, प्रथिनांची गरज आणि बदलते हवामान या पार्श्वभूमीवर अधिक उत्पादन देणाऱ्या, कमी कालावधीत तयार होणाऱ्या आणि रोगप्रतिकारक तूर वाणांच्या निर्मितीसाठी ही कामगिरी अत्यंत महत्त्वाची ठरणार आहे.

‘टी2टी’ म्हणजे Telomere-to-Telomere Genome Assembly, म्हणजेच गुणसूत्राच्या एका टोकापासून दुसऱ्या टोकापर्यंत संपूर्ण जनुकीय माहिती कोणतीही पोकळी किंवा अपूर्ण भाग न ठेवता उलगडणे. पूर्वी विकसित केलेल्या जीनोममध्ये अनेक भाग अपूर्ण राहत असत, त्यामुळे काही महत्त्वाच्या जनुकांचा अभ्यास मर्यादित स्वरूपातच करता येत होता.

आधुनिक लाँग-रीड डीएनए सिक्वेन्सिंग, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित विश्लेषण आणि उच्च क्षमतेच्या जैव-संगणकीय तंत्रज्ञानाच्या मदतीने भारतीय संशोधकांनी तूरचा पूर्ण जीनोम तयार केला आहे. यामुळे उत्पादन वाढविणारी जनुके, अधिक शेंगा धरण्याची क्षमता, बियांचा आकार, पोषणमूल्य, कोरडवाहू परिस्थितीत टिकून राहण्याची क्षमता तसेच फ्युजेरियम विल्ट, स्टेरिलिटी मोझॅक रोग आणि इतर रोगांशी संबंधित जनुकीय माहिती अधिक स्पष्टपणे उपलब्ध होणार आहे.

परिणामी, पारंपरिक संकर पद्धतीबरोबरच आधुनिक मार्कर-असिस्टेड सिलेक्शन, जीनोमिक निवड आणि अचूक वनस्पती सुधारणा तंत्रांचा वापर करून नवीन वाण विकसित करण्याचा कालावधी लक्षणीयरीत्या कमी होऊ शकतो. यामुळे संशोधन संस्थांना, कृषी विद्यापीठांना आणि बियाणे उत्पादक कंपन्यांना अधिक गुणवत्तापूर्ण वाण विकसित करण्यासाठी मजबूत वैज्ञानिक पाया उपलब्ध होईल.

तूर हे भारतातील प्रमुख कडधान्य पीक असून महाराष्ट्र, कर्नाटक, मध्य प्रदेश, तेलंगणा, गुजरात, उत्तर प्रदेश आणि इतर अनेक राज्यांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. मात्र अनियमित पाऊस, दीर्घ कोरडे कालखंड, किडींचा प्रादुर्भाव, रोगांचा वाढता धोका आणि हवामानातील बदल यांमुळे अनेकदा उत्पादनात मोठी घट होते.

अशा परिस्थितीत संपूर्ण जीनोम उपलब्ध झाल्याने हवामान-लवचिक (Climate Resilient), दुष्काळ सहन करणारे, कीड-रोग प्रतिकारक आणि अधिक उत्पादन देणारे तूर वाण विकसित करण्याचा वेग वाढणार आहे. विशेषतः महाराष्ट्रातील विदर्भ, मराठवाडा आणि खानदेशासारख्या कोरडवाहू भागातील शेतकऱ्यांसाठी ही प्रगती अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते.

नवीन जनुकीय माहितीच्या आधारे विकसित होणाऱ्या वाणांमध्ये कमी पाण्यातही चांगली वाढ, अधिक शेंगा, उत्तम दर्जाचे दाणे आणि स्थिर उत्पादन मिळण्याची क्षमता अपेक्षित आहे. याशिवाय खतांचा अधिक कार्यक्षम वापर, उत्पादन खर्चात घट आणि प्रति हेक्टर उत्पादन वाढण्यास मदत होऊ शकते. परिणामी शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढण्याबरोबरच देशातील कडधान्य उत्पादनातही वाढ होऊन आयातीवरील अवलंबित्व कमी करण्यास हातभार लागेल.

कृषी क्षेत्रातील तज्ज्ञांच्या मते, या संशोधनामुळे केवळ तूरच नव्हे तर इतर कडधान्य पिकांच्या जनुकीय संशोधनालाही नवी दिशा मिळणार आहे. अन्नसुरक्षा, पोषण सुरक्षा आणि शाश्वत शेती या तीनही उद्दिष्टांसाठी उच्च उत्पादनक्षम आणि हवामान बदलाशी जुळवून घेणाऱ्या पिकांची निर्मिती अत्यावश्यक मानली जाते. तूर हे प्रथिनांचा उत्कृष्ट स्रोत असल्याने देशातील पोषण सुरक्षेत त्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे.

भविष्यात या जीनोमचा उपयोग करून विविध प्रदेशांसाठी स्थानिक हवामानानुसार विशेष वाण विकसित करणे, रोगांचा लवकर शोध घेणे, उत्पादनातील अस्थिरता कमी करणे आणि बियाण्यांच्या गुणवत्तेत सातत्य राखणे शक्य होईल. संशोधन संस्था, कृषी विद्यापीठे, जैवतंत्रज्ञान क्षेत्र आणि बियाणे उद्योग यांच्यातील सहकार्यामुळे या तंत्रज्ञानाचा लाभ अधिक वेगाने शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचण्याची अपेक्षा आहे.

देशातील पहिल्या ‘टी2टी’ तूर जीनोमची निर्मिती ही भारतीय कृषी संशोधनातील मैलाचा दगड ठरत असून, भविष्यात अधिक उत्पादनक्षम, रोगप्रतिकारक आणि हवामान-सक्षम तूर वाणांच्या विकासातून शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविणे, कडधान्य उत्पादनात आत्मनिर्भरता साध्य करणे आणि देशाची अन्न व पोषण सुरक्षा अधिक बळकट करणे या दिशेने ही उपलब्धी निर्णायक ठरणार असल्याचे कृषी क्षेत्रातील जाणकारांचे मत आहे.