राज्यात यंदा मान्सूनपूर्व पावसामुळे अनेक भागांत शेतकऱ्यांनी पूर्वहंगामी कापसाची लागवड केली असून आता या पिकाने जोमदार वाढ सुरू केली आहे. सुरुवातीच्या वाढीच्या टप्प्यात कापूस पिकासाठी आंतरमशागत हा सर्वात महत्त्वाचा घटक मानला जातो. मात्र सततचा पाऊस, ओलसर जमीन आणि शेतात यंत्रे किंवा बैलजोडी नेण्यास अडचणी निर्माण झाल्यामुळे अनेक ठिकाणी आंतरमशागतीची कामे थांबली आहेत. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, कापूस पिकाच्या सुरुवातीच्या 45 ते 60 दिवसांच्या कालावधीत वेळेवर आंतरमशागत न झाल्यास तणांचा प्रादुर्भाव वाढतो, जमिनीचा पृष्ठभाग कडक होतो, मुळांची वाढ मर्यादित राहते आणि खतांचा कार्यक्षम वापरही कमी होतो.
परिणामी उत्पादनात घट होण्याची शक्यता निर्माण होते. त्यामुळे पावसाचा खंड पडताच शेतकऱ्यांनी आंतरमशागतीची कामे तातडीने पूर्ण करण्याचा सल्ला कृषी विभागाने दिला आहे. विशेषतः विदर्भ, मराठवाडा, खानदेश आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील पूर्वहंगामी कापूस क्षेत्रात या परिस्थितीचा मोठा परिणाम दिसून येत आहे. अनेक ठिकाणी कापूस जोमदार अवस्थेत असला तरी शेतात पाणी साचल्याने मशागतीची साधने वापरणे अशक्य झाले आहे. त्यामुळे योग्य वेळ साधून केलेली आंतरमशागत हीच पुढील उत्पादनासाठी निर्णायक ठरणार असल्याचे कृषी वैज्ञानिकांनी स्पष्ट केले आहे.
कापूस पिकात आंतरमशागतीचे महत्त्व केवळ तण नियंत्रणापुरते मर्यादित नसून ते पिकाच्या सर्वांगीण वाढीशी थेट संबंधित आहे. आंतरमशागतीमुळे जमिनीचा वरचा थर भुसभुशीत राहतो, मुळांना पुरेसा ऑक्सिजन मिळतो, पाण्याचा निचरा सुधारतो आणि जमिनीतील ओलावा दीर्घकाळ टिकून राहण्यास मदत होते. याशिवाय खतांची कार्यक्षमता वाढते आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्ये मुळांपर्यंत सहज पोहोचतात. अनेक शेतकरी तणनाशकांचा वापर करून तण नियंत्रण करतात; मात्र त्यानंतरही हलकी आंतरमशागत केल्यास उरलेली तणे नष्ट होतात आणि जमिनीची रचना सुधारते. कृषी विद्यापीठांच्या शिफारशीनुसार कापूस पिकात दोन ते तीन वेळा आंतरमशागत करणे फायदेशीर ठरते.
पहिली मशागत लागवडीनंतर सुमारे 20 ते 25 दिवसांनी, दुसरी 40 ते 45 दिवसांनी आणि आवश्यक असल्यास तिसरी 60 दिवसांच्या आत करावी. या काळात पिकाला नत्र आणि इतर खतांचा पुरवठा केल्यास त्याचा अधिक परिणाम दिसून येतो. जर सतत पावसामुळे ही कामे रखडली तर तण पिकाशी अन्नद्रव्ये, पाणी आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा करतात. त्यामुळे कापसाच्या वाढीचा वेग कमी होतो, फांद्या कमी फुटतात आणि पुढे बोंडधारणेवरही त्याचा विपरीत परिणाम होऊ शकतो. म्हणून हवामानात थोडीशी उसंत मिळताच हलक्या यंत्रांच्या किंवा उपलब्ध साधनांच्या मदतीने आंतरमशागत पूर्ण करणे आवश्यक असल्याचे कृषी अधिकारी सांगतात.
सध्याच्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर शेतकऱ्यांनी केवळ आंतरमशागतच नव्हे तर एकात्मिक पीक व्यवस्थापनालाही तितकेच महत्त्व द्यावे. सतत ओलसर वातावरणामुळे रसशोषक किडी, मावा, तुडतुडे, पांढरी माशी आणि थ्रिप्स यांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे नियमित शेतफेरी करून पानांच्या खालच्या बाजूची तपासणी करणे आवश्यक आहे. आर्थिक नुकसान पातळी ओलांडल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच योग्य कीडनाशकांची फवारणी करावी. याचबरोबर पाणी साचलेल्या भागात निचऱ्याची व्यवस्था करणे अत्यंत आवश्यक आहे, कारण जास्त काळ पाणी साचल्यास मुळांना हवा मिळत नाही आणि मुळकुजसारख्या समस्या निर्माण होऊ शकतात.
पावसानंतर वरखत देताना जमिनीत पुरेशी ओल असल्याची खात्री करूनच खतांचा वापर करावा. शक्य असल्यास सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची फवारणी करून पिकाची वाढ अधिक जोमदार करता येते. काही भागांत कापसाची वाढ अपेक्षेपेक्षा चांगली दिसत असली तरी तणांचा वाढता प्रादुर्भाव भविष्यात मोठे नुकसान करू शकतो. त्यामुळे तण नियंत्रण, योग्य खत व्यवस्थापन, वेळेवर आंतरमशागत आणि कीड-रोगांचे सातत्याने निरीक्षण या चार बाबींकडे विशेष लक्ष देणे गरजेचे आहे. कृषी विभागानेही शेतकऱ्यांना स्थानिक हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊन प्रत्येक कामाचे नियोजन करण्याचे आवाहन केले आहे.
कृषी तज्ज्ञांच्या मते, पूर्वहंगामी कापूस पिकात सुरुवातीचे व्यवस्थापन जितके शास्त्रशुद्ध असेल तितकी पुढील उत्पादनाची शक्यता अधिक मजबूत होते. यंदा अनेक भागांत पावसामुळे आंतरमशागतीला तात्पुरता ‘ब्रेक’ लागला असला तरी हवामानात सुधारणा होताच ही कामे युद्धपातळीवर पूर्ण करणे आवश्यक आहे. योग्य वेळी केलेली आंतरमशागत केवळ तण नियंत्रण करत नाही, तर जमिनीचे आरोग्य सुधारते, मुळांची वाढ प्रोत्साहित करते आणि खतांचा उपयोग अधिक प्रभावी बनवते. परिणामी झाडांची वाढ संतुलित राहते, बोंडधारणा चांगली होते आणि उत्पादनात लक्षणीय वाढ होण्यास मदत मिळते.
कृषी विद्यापीठे आणि कृषी विभागाकडून वेळोवेळी दिल्या जाणाऱ्या शिफारशींचे पालन करून, हवामानाचा अंदाज लक्षात घेऊन आणि आवश्यक ते व्यवस्थापन अवलंबून शेतकरी संभाव्य नुकसान टाळू शकतात. बदलत्या हवामानाच्या पार्श्वभूमीवर वैज्ञानिक शेती पद्धतींचा स्वीकार हीच भविष्यातील शाश्वत आणि अधिक उत्पादनक्षम कापूस शेतीची गुरुकिल्ली ठरणार आहे. त्यामुळे प्रत्येक शेतकऱ्याने शेताची नियमित पाहणी, तण नियंत्रण, आंतरमशागत, खतांचे संतुलित व्यवस्थापन आणि कीड-रोगांवर वेळेवर नियंत्रण या बाबींना प्राधान्य दिल्यास पूर्वहंगामी कापूस पिकातून अधिक उत्पादन आणि चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळविण्याचा मार्ग निश्चितच खुला होईल.
