दुग्ध व्यवसाय आणि पशुपालनामध्ये वर्षभर हिरवा व पौष्टिक चारा उपलब्ध राहणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पावसाळ्यात हिरवा चारा मुबलक प्रमाणात उपलब्ध होत असला, तरी उन्हाळा आणि पावसाळ्यानंतरच्या काळात चाऱ्याची टंचाई निर्माण होण्याची शक्यता असते.
अशा परिस्थितीत जनावरांच्या आहाराचे योग्य नियोजन करण्यासाठी मुरघास (सायलेज) हा प्रभावी पर्याय ठरतो. उपलब्ध हिरवा चारा योग्य पद्धतीने साठवून ठेवल्यास वर्षभर चाऱ्याची गरज काही प्रमाणात भागवता येते आणि पशुपालकांना अचानक चारा खरेदी करण्याची वेळ टाळता येते.
मुरघास तयार करण्यासाठी प्रामुख्याने मका, ज्वारी, बाजरी, ओट, नेपियर तसेच इतर योग्य हिरव्या चारा पिकांचा वापर केला जातो. या पिकांमध्ये योग्य प्रमाणात ओलावा असताना त्यांची कापणी करून बारीक तुकडे केले जातात. त्यानंतर हवा आत जाणार नाही अशा पद्धतीने त्याची साठवण केली जाते.
ऑक्सिजनचा अभाव निर्माण झाल्यानंतर नैसर्गिक आंबवणीची प्रक्रिया सुरू होते आणि चारा दीर्घकाळ टिकण्यास मदत होते. त्यामुळे हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता जास्त असलेल्या काळातच पुढील महिन्यांचा विचार करून मुरघास तयार करणे फायदेशीर ठरते.
मुरघासाचे नियोजन करताना सर्वप्रथम जनावरांची संख्या आणि त्यांची चाऱ्याची गरज निश्चित करणे आवश्यक आहे. दुभती जनावरे, वासरे, कालवडी, गाभण जनावरे आणि बैल यांची चाऱ्याची गरज वेगवेगळी असते. त्यामुळे घरातील एकूण जनावरांची संख्या लक्षात घेऊन किती दिवसांसाठी मुरघास साठवायचा, याचे गणित करावे.
उपलब्ध जागा, मुरघासासाठी लागणारे पीक, कापणीची वेळ आणि साठवणुकीची सुविधा यांचा समन्वय साधल्यास चारा व्यवस्थापन अधिक प्रभावी करता येते.
मुरघास तयार करण्यासाठी मका हे सर्वाधिक वापरले जाणारे चारा पीक मानले जाते. मक्याची कणसे दुधाळ ते पीठ अवस्थेत असताना त्यामध्ये योग्य प्रमाणात कोरडे पदार्थ आणि ऊर्जा उपलब्ध असते. या अवस्थेत पीक कापून त्याचे योग्य आकाराचे तुकडे करणे महत्त्वाचे आहे.
चाऱ्यामध्ये पाण्याचे प्रमाण अतिशय जास्त असल्यास मुरघासाची गुणवत्ता बिघडू शकते, तर चारा खूप कोरडा असल्यास घट्ट दाबून हवा बाहेर काढणे कठीण होते. त्यामुळे योग्य अवस्थेतील चारा वापरणे हा मुरघासाच्या गुणवत्तेतील महत्त्वाचा टप्पा आहे.
मुरघासासाठी खड्डा, बंकर, प्लास्टिक बॅग किंवा योग्य क्षमतेची सायलो बॅग वापरता येते. साठवणुकीची जागा स्वच्छ, पाण्याचा निचरा होणारी आणि जनावरांपासून सुरक्षित असावी. चारा साठवताना प्रत्येक थर व्यवस्थित दाबून त्यातील हवा बाहेर काढणे आवश्यक आहे.
त्यानंतर प्लास्टिकच्या आवरणाने पूर्णपणे बंद करून हवा आणि पाणी आत जाणार नाही याची काळजी घ्यावी. साठवणुकीदरम्यान आवरणाला छिद्र पडल्यास ते तातडीने बंद करणे गरजेचे आहे.
मुरघासाची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी हवा आत जाणे ही सर्वात मोठी समस्या ठरू शकते. साठवणुकीत ऑक्सिजन राहिल्यास अनावश्यक बुरशी आणि कुजण्याची प्रक्रिया वाढू शकते. त्यामुळे चारा शक्य तितका घट्ट दाबून साठवणे आणि वरचे आवरण व्यवस्थित सीलबंद करणे आवश्यक आहे.
चांगल्या प्रतीचा मुरघास साधारणपणे योग्य आंबवणीमुळे आकर्षक वासाचा आणि पिवळसर-हिरवट रंगाचा दिसतो. मात्र खराब वास, काळपटपणा, बुरशी किंवा कुजलेला भाग दिसल्यास असा चारा जनावरांना देणे टाळावे.
मुरघास केवळ चारा साठवण्याचे साधन नसून वर्षभराच्या पशुआहार नियोजनाचा महत्त्वाचा भाग आहे. दुभत्या जनावरांना मुरघास देताना त्यासोबत कोरडा चारा, संतुलित पशुखाद्य, खनिज मिश्रण आणि स्वच्छ पाणी यांचा योग्य समावेश करणे आवश्यक आहे.
केवळ मुरघासावर जनावरांचा संपूर्ण आहार अवलंबून ठेवण्याऐवजी त्यांच्या दूध उत्पादन, वय, वजन आणि शारीरिक अवस्थेनुसार संतुलित आहार तयार करणे अधिक योग्य ठरते. पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ किंवा पशुपोषण तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाने आहाराचे प्रमाण निश्चित करता येते.
चारा टंचाईच्या काळात मुरघासामुळे बाजारातून महागडा हिरवा चारा खरेदी करण्याचा खर्च कमी करण्यास मदत होऊ शकते. उन्हाळ्यात हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता कमी झाल्यानंतर पशुपालकांसमोर मोठे आव्हान उभे राहते. अशा वेळी पूर्वनियोजित मुरघासाचा साठा उपयोगी पडतो.
चाऱ्याच्या किंमतीत होणाऱ्या चढ-उताराचा परिणामही काही प्रमाणात कमी करता येतो. त्यामुळे पशुपालन व्यवसायातील खर्चाचे नियोजन अधिक स्थिर ठेवण्यास मदत मिळते.
मुरघास तयार करण्यासाठी चारा पिकांची लागवडही नियोजनबद्ध करणे गरजेचे आहे. उपलब्ध पाणी, जमिनीचा प्रकार आणि पशुधनाची संख्या लक्षात घेऊन मका किंवा इतर योग्य चारा पिकांची लागवड टप्प्याटप्प्याने करता येते.
त्यामुळे एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात चारा तयार करण्याऐवजी गरजेनुसार साठा तयार करता येतो. पावसाळ्यात उपलब्ध होणाऱ्या अतिरिक्त हिरव्या चाऱ्याचा उपयोग करून भविष्यातील टंचाईसाठी साठवणूक केल्यास पशुपालकांना मोठा फायदा होऊ शकतो.
तज्ज्ञांच्या मते, ‘आजचा अतिरिक्त चारा म्हणजे उद्याची सुरक्षितता’ या दृष्टिकोनातून पशुपालकांनी चारा नियोजनाकडे पाहणे आवश्यक आहे. केवळ जनावरांची संख्या वाढविण्यावर भर न देता त्यांच्यासाठी वर्षभर पुरेल इतका हिरवा आणि कोरडा चारा उपलब्ध आहे का, याचा विचार करणे गरजेचे आहे.
मुरघासामुळे उपलब्ध संसाधनांचा कार्यक्षम वापर करता येतो आणि चारा व्यवस्थापनात सातत्य राखता येते. दुग्ध व्यवसाय व्यावसायिक पद्धतीने करणाऱ्या शेतकऱ्यांसाठी हे नियोजन महत्त्वाचे ठरते.
मुरघास तयार करताना स्वच्छता, योग्य पिकाची अवस्था, योग्य ओलावा, बारीक चिरणी, घट्ट दाबणी आणि हवाबंद साठवणूक या सहा बाबींवर विशेष लक्ष द्यावे.
साठवणूक केलेल्या मुरघासाची वेळोवेळी पाहणी करावी आणि खराब झालेला भाग दिसल्यास तो वेगळा काढावा. मुरघास काढल्यानंतर उघडा भाग शक्य तितका कमी ठेवणे आणि उर्वरित साठा पुन्हा व्यवस्थित झाकणे आवश्यक आहे. यामुळे साठवलेल्या चाऱ्याची गुणवत्ता टिकवून ठेवण्यास मदत होते.
एकंदरीत, हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता असतानाच भविष्यातील गरज लक्षात घेऊन मुरघास तयार करणे हे पशुपालकांसाठी आर्थिकदृष्ट्या आणि व्यवस्थापनाच्या दृष्टीने उपयुक्त ठरू शकते. वर्षभर चाऱ्याचा साठा उपलब्ध असल्यास जनावरांच्या आहारात अचानक बदल करण्याची वेळ कमी येते आणि दुग्ध व्यवसायातील सातत्य राखण्यास मदत होते.
त्यामुळे पावसाळ्यातील मुबलक चाऱ्याचा योग्य उपयोग करून मुरघासाचा साठा तयार करा, जनावरांच्या आहाराचे नियोजन करा आणि संभाव्य चारा टंचाईला आधीच सामोरे जाण्याची तयारी ठेवा.
