राज्यातील अनेक भागांमध्ये सलग कमी पाऊस, चाऱ्याची टंचाई आणि पाण्याचा वाढता प्रश्न यामुळे पारंपरिक शेतीबरोबरच पशुपालनही मोठ्या आव्हानासमोर उभे आहे. अशा परिस्थितीत कमी पाणी, कमी चारा आणि उष्ण हवामानातही तग धरू शकणाऱ्या स्थानिक शेळ्या-मेंढ्यांच्या जाती शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा आधार ठरत आहेत.
तज्ज्ञांच्या मते, परदेशी किंवा संकरित जातींपेक्षा स्थानिक जातींमध्ये रोगप्रतिकारक क्षमता अधिक असून त्या स्थानिक हवामानाशी सहज जुळवून घेतात. त्यामुळे दुष्काळी भागातील पशुपालकांनी आपल्या परिसराला अनुकूल अशाच जातींची निवड केल्यास उत्पादन खर्च कमी होऊन उत्पन्नात स्थिरता मिळू शकते.
दुष्काळी परिस्थितीत उस्मानाबादी शेळी ही महाराष्ट्रातील सर्वाधिक विश्वासार्ह जात मानली जाते. मराठवाडा आणि पश्चिम महाराष्ट्रातील कोरडवाहू भागात ही जात मोठ्या प्रमाणावर आढळते. काळसर रंग, मजबूत शरीरयष्टी, कमी चाऱ्यावर जगण्याची क्षमता आणि उत्कृष्ट मांस उत्पादन ही तिची प्रमुख वैशिष्ट्ये आहेत.
अनेक वेळा या शेळ्यांमध्ये जुळी करडे देण्याचे प्रमाणही चांगले असल्याने पशुपालकांना आर्थिक फायदा होतो. याशिवाय रोगप्रतिकारक क्षमता चांगली असल्यामुळे उपचारांचा खर्च तुलनेने कमी राहतो. त्यामुळे दुष्काळी भागात व्यवसायिक शेळीपालनासाठी उस्मानाबादी ही सर्वात योग्य जात मानली जाते. RCF
संगमनेरी शेळी ही आणखी एक महत्त्वाची स्थानिक जात असून अहमदनगर, नाशिक, पुणे आणि आसपासच्या भागात तिचे पालन मोठ्या प्रमाणावर केले जाते. ही जात दूध आणि मांस या दोन्ही उत्पादनासाठी उपयुक्त आहे. पांढऱ्या किंवा पांढरट तपकिरी रंगाच्या या शेळ्या कमी चाऱ्यावरही चांगली वाढ करतात.
दुसरीकडे मेंढ्यांमध्ये दख्खनी मेंढी ही कोरडवाहू भागासाठी अत्यंत योग्य मानली जाते. ही जात कमी पाण्यावरही तग धरते आणि मांस तसेच मर्यादित प्रमाणात लोकर उत्पादनासाठी उपयुक्त ठरते. दुष्काळी भागातील पारंपरिक मेंढपाळ आजही दख्खनी मेंढीला प्राधान्य देतात, कारण ती स्थानिक वातावरणाशी सहज जुळवून घेते.
याशिवाय माडग्याळ मेंढी ही सांगली, सोलापूर आणि सीमाभागातील प्रसिद्ध जात असून उष्ण व कोरड्या हवामानात उत्तम प्रकारे तग धरते. तिची वाढ जलद होते आणि मांस उत्पादनासाठी ती विशेष ओळखली जाते. शेळ्यांमध्ये कोकण कन्याळ ही महाराष्ट्रातील आणखी एक स्थानिक जात आहे.
जरी तिचा उगम कोकणात असला तरी स्थानिक वातावरणाशी जुळवून घेण्याची क्षमता आणि रोगप्रतिकारक शक्ती यामुळे अनेक पशुपालक तिची निवड करतात. पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, स्थानिक जातींचे संगोपन करताना नियमित लसीकरण, कृमिनाशन, स्वच्छ पिण्याचे पाणी, खनिज मिश्रण आणि उपलब्ध चाऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन केल्यास उत्पादनात लक्षणीय वाढ होते.
दुष्काळात हिरव्या चाऱ्याऐवजी वाळलेला चारा, कडबा, मुरघास आणि संतुलित पशुखाद्य यांचा वापर केल्यास जनावरांची तब्येत चांगली राहते.
हवामान बदलाच्या पार्श्वभूमीवर शेळी-मेंढीपालन हा शेतकऱ्यांसाठी कमी जोखमीचा आणि नियमित उत्पन्न देणारा व्यवसाय म्हणून पुढे येत आहे. मात्र त्यासाठी आपल्या भागातील हवामान, चाऱ्याची उपलब्धता आणि बाजारपेठ यांचा विचार करून योग्य जातीची निवड करणे अत्यंत आवश्यक आहे.
उस्मानाबादी, संगमनेरी, दख्खनी, माडग्याळ आणि कोकण कन्याळ या पाच स्थानिक जाती दुष्काळी परिस्थितीत अधिक टिकाऊ मानल्या जातात. या जातींचे शास्त्रीय पद्धतीने संगोपन केल्यास मांस, दूध आणि प्रजननातून चांगले आर्थिक उत्पन्न मिळू शकते.
त्यामुळे दुष्काळी भागातील शेतकऱ्यांनी स्थानिक आणि वातावरणाशी जुळवून घेणाऱ्या जातींना प्राधान्य देणे हीच भविष्यातील शाश्वत पशुपालनाची गुरुकिल्ली ठरू शकते.
