रब्बी हंगामातील पिकांसाठी सिंचनाची चिंता काही प्रमाणात दूर होण्याची शक्यता; उपलब्ध पाणीसाठ्यानुसार कालव्यांना आवर्तने, शेतकऱ्यांनी पिकनिहाय पाणी नियोजन करण्याचे आवाहन
मॉन्सूनच्या पावसावर खरीप हंगामाची शेती मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असली तरी रब्बी हंगामातील पिकांचे यश हे सिंचनाच्या उपलब्धतेवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. त्यामुळे रब्बी हंगाम सुरू होताच राज्यातील विविध सिंचन प्रकल्पांमधील पाणीसाठा, कालव्यांद्वारे होणारे पाणीवाटप आणि पिकांसाठी मिळणाऱ्या आवर्तनांकडे शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले आहे. उपलब्ध पाणीसाठ्याचा आढावा घेऊन रब्बी हंगामासाठी सिंचन प्रकल्पांतून पाणी देण्याचे नियोजन करण्यात येत असून, त्याचा फायदा गहू, हरभरा, ज्वारी, मका, कांदा, भाजीपाला तसेच विविध फळपिकांना होऊ शकतो. विशेषतः पावसाच्या अनिश्चिततेमुळे रब्बी पिकांची पेरणी करताना शेतकऱ्यांना सिंचनाची खात्री असणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
प्रकल्पातील पाणी शेतीसाठी उपलब्ध झाल्यास पिकांच्या सुरुवातीच्या वाढीपासून ते दाणे भरण्याच्या अवस्थेपर्यंत आवश्यक पाणी देता येणार आहे. मात्र उपलब्ध साठा मर्यादित असल्यास प्रत्येक पिकाला समान प्रमाणात पाणी देणे शक्य नसते. त्यामुळे जलसंपदा विभागाकडून प्रकल्पनिहाय पाणी उपलब्धता, कालव्यांची क्षमता, लाभक्षेत्रातील क्षेत्रफळ आणि पिकांची गरज यांचा विचार करून आवर्तनाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. रब्बी हंगामात पिकांना वेळेवर पाणी मिळणे हे उत्पादन वाढीसाठी निर्णायक ठरते. विशेषतः हरभरा आणि गहू यांसारख्या पिकांमध्ये पाण्याची योग्य वेळ साधणे महत्त्वाचे असते. सुरुवातीला जमिनीत पुरेसा ओलावा असला तरी पिकाच्या पुढील वाढीच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास उत्पादनात घट होऊ शकते.
त्यामुळे सिंचन प्रकल्पांतून मिळणाऱ्या पाण्यामुळे रब्बी उत्पादकांना मोठा आधार मिळणार आहे. सिंचन प्रकल्पांमधून पाणी सोडताना पिण्याचे पाणी, शेती आणि इतर आवश्यक वापर यांचा समतोल साधणे महत्त्वाचे आहे. पावसाळ्यानंतर प्रकल्पांमध्ये जमा झालेला साठा वर्षभरासाठी वापरावा लागतो. त्यामुळे रब्बी हंगामासाठी उपलब्ध असलेल्या पाण्याचे योग्य नियोजन केल्याशिवाय उन्हाळी हंगामातील पाणीटंचाई टाळणे कठीण होऊ शकते. अनेक भागांत रब्बी पिकांची लागवड मोठ्या प्रमाणात केली जाते. त्यामुळे कालव्यांच्या माध्यमातून पाणी देताना वरच्या भागातील शेतकऱ्यांना पाणी मिळाल्यानंतर शेवटच्या टोकावरील शेतकऱ्यांनाही पुरेसे पाणी मिळेल, याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. कालव्यांची गळती, अनधिकृत पाणी उपसा, पाणीवाटपातील असमतोल आणि शेवटच्या टोकापर्यंत पाणी पोहोचण्यातील अडचणी यामुळे अनेकदा उपलब्ध पाण्याचा अपेक्षित लाभ शेतकऱ्यांना मिळत नाही.
यासाठी कालवा व्यवस्थापन मजबूत करणे, पाण्याचे आवर्तन वेळापत्रक आधीच जाहीर करणे आणि त्याची काटेकोर अंमलबजावणी करणे गरजेचे आहे. पाणी सोडण्यापूर्वी संबंधित लाभक्षेत्रातील शेतकऱ्यांना माहिती देण्यात आल्यास पिकांच्या गरजेनुसार नियोजन करता येते. शेतकऱ्यांनीही आवर्तनाच्या तारखेची वाट न पाहता शेतातील बांधबंदिस्ती, नाल्या, पाट आणि पाणीवाटपाची व्यवस्था आधीच तयार ठेवणे आवश्यक आहे. पाणी एकदा उपलब्ध झाल्यानंतर त्याचा जास्तीत जास्त भाग पिकांच्या मुळांपर्यंत पोहोचणे गरजेचे आहे. यासाठी ठिबक आणि तुषार सिंचनासारख्या सूक्ष्म सिंचन पद्धतींचा वापर वाढवणे हा दीर्घकालीन उपाय ठरू शकतो. कमी पाण्यात अधिक क्षेत्र सिंचित करण्यासाठी सूक्ष्म सिंचनाबरोबरच आंतरमशागत, सेंद्रिय आच्छादन आणि जमिनीतील ओलावा टिकवून ठेवणाऱ्या पद्धतींचा वापर करणेही फायदेशीर ठरते.
रब्बी हंगामातील हरभरा, गहू, ज्वारी आणि मका या प्रमुख पिकांसाठी पाण्याचे नियोजन करताना पिकाची अवस्था लक्षात घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हरभरा पिकाला सतत पाणी देण्याची आवश्यकता नसली तरी फुलोरा आणि घाटे भरण्याच्या अवस्थेत उपलब्ध ओलावा उत्पादनावर परिणाम करू शकतो. गहू पिकामध्ये पेरणीनंतरची सुरुवातीची वाढ, फुटवे येण्याची अवस्था आणि दाणे भरण्याचा काळ या टप्प्यांवर पाण्याची गरज अधिक महत्त्वाची ठरते. ज्वारीमध्येही पिकाच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण पडल्यास उत्पादन कमी होऊ शकते. कांदा आणि भाजीपाला पिकांसाठी तर नियमित व नियंत्रित सिंचन आवश्यक असते. त्यामुळे सिंचन प्रकल्पातून पाणी मिळणार असल्याची माहिती मिळाल्यानंतर शेतकऱ्यांनी उपलब्ध क्षेत्रानुसार पीक नियोजन करणे आवश्यक आहे.
पाणी मुबलक असल्याचा अंदाज घेऊन मोठ्या प्रमाणात पाण्याची गरज असलेल्या पिकांची लागवड करण्याऐवजी उपलब्ध साठ्याचा अंदाज घेऊन पीक निवड करणे अधिक सुरक्षित ठरते. तसेच एकाच वेळी मोठ्या क्षेत्रावर पाणी देण्याऐवजी टप्प्याटप्प्याने सिंचन केल्यास पाण्याचा अपव्यय कमी करता येतो. ठिबक सिंचनामुळे विशेषतः कांदा, भाजीपाला, फळबाग आणि काही नगदी पिकांमध्ये पाणी थेट मुळांच्या परिसरात देता येते. तुषार सिंचनाचा वापरही काही पिकांसाठी उपयुक्त ठरतो. यामुळे पाण्याची बचत होण्यासोबतच वीज, मजुरी आणि सिंचनाचा वेळ यामध्येही बचत होऊ शकते. पाणी देताना केवळ जमिनीचा वरचा थर ओला झाला आहे की नाही हे पाहण्यापेक्षा जमिनीचा प्रकार, पिकाची अवस्था आणि हवामान यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. काळ्या जमिनीत ओलावा जास्त काळ टिकू शकतो, तर हलक्या जमिनीत कमी अंतराने सिंचनाची गरज भासू शकते.
त्यामुळे सर्व शेतांसाठी एकच सिंचन पद्धत योग्य ठरत नाही. स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने पिकनिहाय सिंचन वेळापत्रक तयार केल्यास उत्पादन आणि पाण्याची कार्यक्षमता दोन्ही सुधारू शकतात. दरम्यान, रब्बी हंगामातील सिंचनासाठी पाण्याचे आवर्तन हे केवळ पाणी सोडण्यापुरते मर्यादित न ठेवता जलव्यवस्थापनाचा व्यापक भाग म्हणून पाहण्याची गरज आहे. सिंचन प्रकल्पातील पाणी मर्यादित असल्यास प्रकल्पाच्या लाभक्षेत्रातील सर्व शेतकऱ्यांना समान आणि न्याय्य पाणीवाटप करणे हे मोठे आव्हान असते. कालव्याच्या सुरुवातीच्या भागात जास्त पाणी घेतले गेले तर शेवटच्या भागातील शेतकऱ्यांना अपेक्षित पाणी मिळत नाही. त्यामुळे पाणीवाटपासाठी पारदर्शक वेळापत्रक, स्थानिक पातळीवर देखरेख आणि शेतकरी सहभाग महत्त्वाचा ठरतो. पाणी वापर संस्थांना अधिक सक्रिय करून स्थानिक पातळीवर आवर्तनाचे व्यवस्थापन करण्यास प्रोत्साहन दिल्यास पाण्याचा कार्यक्षम वापर होऊ शकतो.
त्याचबरोबर कालवे आणि उपकालव्यांची वेळोवेळी दुरुस्ती, गळती रोखणे, गाळ काढणे आणि पाणी अडथळ्यांची तपासणी करणे आवश्यक आहे. केवळ प्रकल्पात पाणी असणे पुरेसे नाही; ते योग्य पद्धतीने आणि योग्य वेळी शेतापर्यंत पोहोचणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. शेतकऱ्यांनीही पाण्याचा अनावश्यक उपसा टाळून उपलब्ध आवर्तनाचा नियोजित वापर करणे गरजेचे आहे. विजेचा वापर करून विहीर किंवा बोअरवेलमधून सिंचन करणाऱ्या शेतकऱ्यांनीही प्रकल्पातील पाणी उपलब्ध असताना भूजलावरील अवलंबित्व कमी करण्याचा प्रयत्न करावा. यामुळे भूजल पातळीवरचा ताण कमी होण्यास मदत होऊ शकते. भविष्यातील उन्हाळी पाणीटंचाईचा विचार करून रब्बी हंगामातच पाण्याची बचत करणे आवश्यक आहे. विशेषतः हवामानातील बदलामुळे पावसाचे स्वरूप अनिश्चित होत असताना जलसाठ्यांचे शाश्वत व्यवस्थापन ही केवळ शासनाची नव्हे, तर शेतकरी आणि स्थानिक पाणीवापर संस्थांचीही सामूहिक जबाबदारी आहे.
रब्बी हंगामासाठी सिंचन प्रकल्पांतून मिळणारे पाणी हे शेतकऱ्यांसाठी निश्चितच दिलासादायक ठरू शकते; मात्र या पाण्याचा लाभ वेळेवर, समान आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने मिळणे आवश्यक आहे. पाणी उपलब्ध झाल्याने रब्बी पिकांचे क्षेत्र वाढण्याची शक्यता असली तरी पाण्याच्या उपलब्धतेचा चुकीचा अंदाज घेऊन अति पाणी लागणाऱ्या पिकांकडे वळणे धोकादायक ठरू शकते. शेतकऱ्यांनी पेरणीपूर्वी आपल्या क्षेत्रातील उपलब्ध सिंचन स्रोत, प्रकल्पाचे आवर्तन, जमिनीचा प्रकार, पिकाची पाण्याची गरज आणि अपेक्षित बाजारभाव यांचा एकत्रित विचार करावा. पाण्याची खात्री असलेल्या क्षेत्रात उत्पादनक्षम पिकांचे नियोजन करता येईल, तर मर्यादित पाण्याच्या क्षेत्रात कमी कालावधीची किंवा कमी पाण्यात येणारी पिके निवडणे फायदेशीर ठरू शकते. कृषी विभाग, जलसंपदा विभाग आणि स्थानिक पाणीवापर संस्था यांनी शेतकऱ्यांना आवर्तनाचे वेळापत्रक, पाणी उपलब्धतेची स्थिती आणि पाणी बचतीच्या उपायांची माहिती वेळेवर देणे गरजेचे आहे.
पाणी सोडण्याच्या तारखा स्पष्ट झाल्यास शेतकरी पेरणी, खत व्यवस्थापन आणि सिंचनाचे वेळापत्रक अधिक अचूकपणे आखू शकतात. विशेषतः पहिल्या आणि पुढील आवर्तनांमध्ये किती पाणी मिळणार आहे, याची माहिती आधी मिळाल्यास पिकांना पाण्याचा ताण येण्यापासून वाचवता येते. अशा परिस्थितीत रब्बी हंगामासाठी सिंचन प्रकल्पांतील पाण्याचे नियोजन हे केवळ शेतीला पाणी देण्याची प्रक्रिया न राहता उत्पादन, उत्पन्न, जलसंधारण आणि भविष्यातील पाणी सुरक्षेला दिशा देणारे महत्त्वाचे पाऊल ठरणार आहे. वेळेवर सिंचन, शास्त्रोक्त पीक नियोजन आणि पाणी बचतीच्या तंत्रज्ञानाचा अवलंब केला तर उपलब्ध पाण्यातून अधिक उत्पादन घेणे शक्य होईल आणि रब्बी हंगामातील शेतकऱ्यांचा आर्थिक धोका कमी करण्यास मदत होईल.
