दुग्धव्यवसाय आणि पशुपालनात चाऱ्याचे नियोजन हा उत्पादन खर्च कमी करण्याबरोबरच जनावरांचे आरोग्य आणि दूध उत्पादन टिकवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा घटक ठरत आहे. पावसाळ्यानंतर हिरवा चारा मुबलक उपलब्ध असला तरी उन्हाळ्यात किंवा पावसाचा खंड पडलेल्या काळात हिरव्या चाऱ्याची मोठी कमतरता निर्माण होते. परिणामी पशुपालकांना बाहेरून महागडा चारा खरेदी करावा लागतो आणि दुग्धव्यवसायाच्या नफ्यावर त्याचा थेट परिणाम होतो. या पार्श्वभूमीवर मुरघास (Silage) तयार करून ठेवणे हा वर्षभराच्या चारा व्यवस्थापनाचा प्रभावी आणि किफायतशीर पर्याय ठरू शकतो.
मुरघास म्हणजे नेमके काय?
हिरव्या चाऱ्याचे योग्य अवस्थेत कापणी करून त्याचे बारीक तुकडे केले जातात. त्यानंतर हा चारा हवा बंद वातावरणात दाबून साठवला जातो. ऑक्सिजनचा अभाव निर्माण झाल्यानंतर चाऱ्यामध्ये नैसर्गिक आंबवणीची प्रक्रिया सुरू होते आणि काही दिवसांत पौष्टिक मुरघास तयार होतो. मका, ज्वारी, बाजरी, ओट यांसारखी चारा पिके मुरघासासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरली जातात. योग्य पद्धतीने तयार केलेला मुरघास अनेक महिने सुरक्षित ठेवता येत असल्याने चाऱ्याची कमतरता भासणाऱ्या काळात तो अत्यंत उपयुक्त ठरतो.
मका मुरघासासाठी शेतकऱ्यांची पहिली पसंती
मुरघास तयार करण्यासाठी मक्याचा वापर मोठ्या प्रमाणावर केला जातो. मका पिकामध्ये भरपूर हिरवा चारा, ऊर्जा आणि पचनीय घटक उपलब्ध असल्याने त्याचा मुरघास जनावरांसाठी चांगला खाद्य पर्याय ठरतो. मका पूर्णपणे कडक झाल्यानंतर कापण्याऐवजी योग्य अवस्थेत कापणी करणे महत्त्वाचे आहे. दाण्यांमध्ये योग्य प्रमाणात ओलावा असताना आणि संपूर्ण रोपामध्ये पुरेसा हिरवा भाग असताना कापणी केल्यास चांगल्या गुणवत्तेचा मुरघास मिळू शकतो. मात्र स्थानिक हवामान, पिकाची अवस्था आणि चाऱ्याच्या ओलाव्यानुसार कापणीची वेळ निश्चित करणे आवश्यक आहे.
कापणीपासून साठवणुकीपर्यंत प्रत्येक टप्पा महत्त्वाचा
मुरघासाची गुणवत्ता केवळ चारा कोणत्या पिकाचा आहे यावर अवलंबून नसून त्याची कापणी, चिरणी, दाबणी आणि साठवणूक या सर्व प्रक्रियांवर अवलंबून असते. चारा कापल्यानंतर त्याचे साधारण बारीक तुकडे करणे आवश्यक आहे. त्यानंतर खड्डा, सायलो बॅग, प्लास्टिक ड्रम किंवा उपलब्धतेनुसार योग्य हवाबंद संरचनेत चारा भरला जातो. प्रत्येक थर व्यवस्थित दाबून त्यातील हवा शक्य तितकी बाहेर काढणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. हवा राहिल्यास बुरशी वाढण्याची शक्यता निर्माण होते आणि मुरघासाची गुणवत्ता खराब होऊ शकते.
मुरघास तयार करताना ओलाव्याकडे विशेष लक्ष
मुरघास तयार करताना चाऱ्यामध्ये योग्य प्रमाणात ओलावा असणे आवश्यक आहे. चारा खूप ओला असल्यास अनिष्ट आंबवणी होऊन दुर्गंधी आणि पोषणमूल्याची हानी होऊ शकते. दुसरीकडे चारा खूप कोरडा असल्यास त्याला व्यवस्थित दाबून हवा बाहेर काढणे कठीण होते.
त्यामुळे चारा योग्य अवस्थेत कापून, गरजेनुसार थोडा वाळवून आणि त्यानंतर साठवणे अधिक योग्य ठरते. शेतकऱ्यांनी आपल्या परिसरातील कृषी किंवा पशुसंवर्धन तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनानुसार चाऱ्याची योग्य अवस्था निश्चित करावी.
हवाबंद साठवणूक हीच यशाची गुरुकिल्ली
मुरघास तयार झाल्यानंतर त्यामध्ये बाहेरील हवा आणि पावसाचे पाणी जाणार नाही याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. प्लास्टिक शीट किंवा योग्य सायलो बॅगचा वापर करून चारा पूर्णपणे हवाबंद करावा. साठवणुकीच्या ठिकाणी उंदीर, जनावरे किंवा इतर कारणांमुळे प्लास्टिकला छिद्र पडणार नाही याची दक्षता घ्यावी.
छिद्र पडल्यास ऑक्सिजन आत जाऊन मुरघास खराब होण्याची प्रक्रिया सुरू होऊ शकते. त्यामुळे साठवणुकीची जागा सावलीची, स्वच्छ, उंच आणि पाण्याचा निचरा होणारी असणे फायदेशीर ठरते.
वर्षभराच्या चाऱ्याचे नियोजन शक्य
पशुपालकांनी केवळ चारा उपलब्ध झाल्यानंतर त्याची साठवणूक करण्याऐवजी वर्षभराच्या गरजेचा अंदाज घेऊन मुरघासाचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. आपल्या गोठ्यातील जनावरांची संख्या, त्यांचे वय, दूध देण्याची अवस्था आणि दररोज लागणाऱ्या चाऱ्याचे प्रमाण यानुसार एकूण चारा गरज निश्चित करता येते.
त्यानुसार मुरघासाची मात्रा ठरवल्यास उन्हाळा, दुष्काळसदृश परिस्थिती किंवा पावसाचा खंड असतानाही चाऱ्यासाठी बाजारावर अवलंबून राहण्याची गरज कमी होते.
मुरघासामुळे दूध उत्पादनातील चढ-उतार कमी करण्यास मदत
जनावरांच्या आहारात अचानक बदल झाल्यास त्यांच्या खाद्यसेवनावर आणि दूध उत्पादनावर परिणाम होऊ शकतो. वर्षभर सातत्याने नियोजित पद्धतीने चारा उपलब्ध करून दिल्यास आहार व्यवस्थापन अधिक स्थिर ठेवता येते. मुरघास हा जनावरांच्या संतुलित आहारातील एक घटक म्हणून वापरता येतो.
मात्र केवळ मुरघासावर जनावरांचा आहार अवलंबून न ठेवता त्यासोबत कोरडा चारा, योग्य प्रमाणात पशुखाद्य, खनिज मिश्रण आणि स्वच्छ पाणी देणे आवश्यक आहे. जनावरांच्या गरजेनुसार आहाराचे संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे.
खराब मुरघास जनावरांना देऊ नका
मुरघास तयार झाला म्हणजे तो नेहमीच चांगल्या गुणवत्तेचा असेल असे नाही. साठवणुकीदरम्यान हवा शिरणे, जास्त ओलावा, चुकीची आंबवणी किंवा बुरशीचा प्रादुर्भाव झाल्यास मुरघास खराब होऊ शकतो. खराब मुरघासामध्ये असामान्य रंग, कुबट किंवा अतिशय खराब वास, बुरशी आणि असामान्य पोत दिसू शकतो.
असा चारा जनावरांना देणे टाळावे. मुरघास उघडल्यानंतर आवश्यक तेवढाच भाग काढून उर्वरित भाग पुन्हा शक्य तितका हवाबंद ठेवणेही महत्त्वाचे आहे.
खर्च कमी करण्याची संधी
मुरघासाच्या माध्यमातून शेतातील उपलब्ध चारा पिकांचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो. चारा मुबलक असताना त्याचे रूपांतर मुरघासात केल्यामुळे नंतरच्या टंचाईच्या काळात महागड्या हिरव्या चाऱ्याची खरेदी कमी करता येते. विशेषतः स्वतःची चारा पिके घेणाऱ्या दुग्ध उत्पादकांसाठी ही पद्धत आर्थिकदृष्ट्या फायदेशीर ठरू शकते.
यामुळे चारा खरेदीवरील खर्च नियंत्रित करण्यासोबतच पशुपालन व्यवसायात वर्षभर सातत्य राखण्यास मदत होते.
सामूहिक पद्धतीनेही करता येते चारा नियोजन
लहान पशुपालकांकडे मोठ्या प्रमाणात मुरघास साठवण्यासाठी जागा किंवा यंत्रसामग्री उपलब्ध नसल्यास शेतकरी गट, महिला बचत गट किंवा दूध उत्पादक संस्थांच्या माध्यमातून सामूहिक मुरघास निर्मितीचा पर्याय स्वीकारता येऊ शकतो. चारा कापणी, चिरणी, वाहतूक आणि साठवणूक यासाठी यंत्रसामग्री सामायिक पद्धतीने वापरल्यास खर्च कमी होऊ शकतो. अशा सामूहिक उपक्रमामुळे छोट्या पशुपालकांनाही आधुनिक चारा व्यवस्थापनाचा फायदा मिळू शकतो.
नियोजन आजपासूनच करण्याची गरज
चाऱ्याची टंचाई निर्माण झाल्यानंतर उपाययोजना करण्यापेक्षा चारा मुबलक असतानाच पुढील काही महिन्यांचे नियोजन करणे अधिक फायदेशीर आहे.
पावसाळ्यात उपलब्ध होणारा हिरवा चारा, चारा पिकांचे नियोजन, मुरघासासाठी आवश्यक जागा आणि साठवणूक साहित्य यांचा आधीच विचार केल्यास पशुपालकांना वर्षभराचा चारा सुरक्षित ठेवता येतो. योग्य तंत्रज्ञान, स्वच्छता आणि हवाबंद साठवणूक यांचा वापर केल्यास मुरघास हा पशुपालकांच्या चारा व्यवस्थापनाचा विश्वासार्ह आधार बनू शकतो.
चारा मुबलक असताना त्याची किंमत कमी असते; मात्र टंचाईच्या काळात त्याच चाऱ्याचे महत्त्व आणि खर्च दोन्ही वाढतात. त्यामुळे ‘आजचा अतिरिक्त चारा, उद्याची सुरक्षितता’ या दृष्टिकोनातून मुरघास निर्मितीचे नियोजन करणे ही काळाची गरज आहे. वर्षभर चारा उपलब्ध राहिल्यास जनावरांचे पोषण, दूध उत्पादनातील सातत्य आणि पशुपालन व्यवसायाची आर्थिक स्थिरता टिकवण्यास मोठी मदत होऊ शकते.
