ऑक्टोबर महिन्यात वाढणारे तापमान आणि हवेतील आर्द्रता यामुळे कोंबड्यांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता वाढते. या काळात कोंबड्यांची खाद्य खाण्याची क्षमता कमी होणे, अंडी उत्पादनात घट, वजनवाढ मंदावणे आणि मृत्युदर वाढणे अशा समस्या उद्भवू शकतात.
बंदिस्त पोल्ट्री शेडमध्ये योग्य हवा खेळती न राहिल्यास उष्णतेचा ताण अधिक तीव्र होतो. त्यामुळे कुक्कुटपालकांनी शेडचे तापमान नियंत्रित ठेवण्यासह पाणी, खाद्य आणि व्यवस्थापनाकडे विशेष लक्ष देणे आवश्यक आहे.
ऑक्टोबर हीटमुळे कोंबड्यांच्या आरोग्यावर परिणाम
ऑक्टोबर महिन्यात पावसाळा संपल्यानंतर अनेक भागांत तापमानात वाढ होते. दिवसा कडक ऊन, वाढलेली उष्णता आणि शेडमधील अपुरे वायुवीजन यामुळे कोंबड्यांना शरीराचे तापमान नियंत्रित ठेवणे कठीण जाते.
कोंबड्यांना माणसांप्रमाणे घाम येत नसल्याने त्या धापा टाकून शरीरातील अतिरिक्त उष्णता बाहेर टाकण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र, वातावरणातील आर्द्रता जास्त असल्यास हा नैसर्गिक उपायही पुरेसा ठरत नाही. परिणामी कोंबड्या सुस्त होतात, पंख पसरून बसतात आणि खाद्य-पाण्याच्या सेवनात बदल दिसून येतो.
खाद्य खाण्याचे प्रमाण घटल्याने उत्पादनावर परिणाम
उष्णतेच्या ताणामुळे कोंबड्या शरीरातील उष्णता कमी ठेवण्यासाठी खाद्य खाण्याचे प्रमाण कमी करतात. याचा थेट परिणाम त्यांच्या वाढीवर आणि उत्पादनक्षमतेवर होतो. ब्रॉयलर कोंबड्यांमध्ये वजनवाढ मंदावते, तर अंडी देणाऱ्या कोंबड्यांमध्ये अंडी उत्पादन घटण्याची शक्यता असते.
अंड्यांचा आकार कमी होणे, कवच पातळ होणे आणि अंड्यांच्या गुणवत्तेवर परिणाम होणे अशा समस्याही दिसू शकतात. खाद्य सेवन कमी झाल्यामुळे शरीराला आवश्यक ऊर्जा, प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि खनिजे कमी प्रमाणात मिळतात. त्यामुळे ऑक्टोबर हीटच्या काळात संतुलित आहारासोबत योग्य शेड व्यवस्थापन करणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरते.
शेडमध्ये हवा खेळती ठेवा
कोंबड्यांना उष्णतेच्या ताणापासून वाचवण्यासाठी शेडमधील तापमान आणि वायुवीजन नियंत्रित ठेवणे हा सर्वांत महत्त्वाचा उपाय आहे. शेडमध्ये पुरेशी हवा खेळती राहील, याची खात्री करावी. गरजेनुसार पंखे आणि एक्झॉस्ट फॅनचा वापर करावा.
शेडच्या छतावर थेट सूर्यप्रकाश पडत असल्यास उष्णता कमी करण्यासाठी योग्य उष्णतारोधक साहित्य, छतावर पांढरा परावर्तक रंग किंवा स्थानिक परिस्थितीनुसार सावलीची व्यवस्था करता येते. शेडच्या आजूबाजूला हवा अडवणाऱ्या अनावश्यक वस्तू ठेवू नयेत. मात्र, शेडमध्ये थेट गरम हवा येणार नाही आणि कोंबड्यांवर पाण्याचा अनावश्यक मारा होणार नाही, याची काळजी घ्यावी.
स्वच्छ आणि थंड पाण्याची उपलब्धता आवश्यक
उष्णतेच्या काळात कोंबड्यांच्या पाण्याच्या गरजेत वाढ होते. त्यामुळे शेडमध्ये दिवसभर स्वच्छ, ताजे आणि शक्यतो थंड पाणी उपलब्ध ठेवावे. पाण्याची भांडी किंवा निप्पल ड्रिंकर नियमित स्वच्छ करावेत. पाण्याच्या टाक्या थेट उन्हात ठेवणे टाळावे. पाणीपुरवठा यंत्रणा व्यवस्थित कार्यरत आहे का, याची दररोज तपासणी करावी.
पाण्याची कमतरता झाल्यास कोंबड्यांमध्ये निर्जलीकरणाचा धोका वाढतो आणि त्याचा परिणाम उत्पादनावर होतो. पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने आवश्यकतेनुसार इलेक्ट्रोलाइट्स किंवा जीवनसत्त्वांचा वापर करता येतो. मात्र, कोणतेही पूरक घटक योग्य प्रमाणात आणि तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच द्यावेत.
खाद्य देण्याच्या वेळेत करा बदल
ऑक्टोबर हीटच्या काळात दुपारच्या तीव्र उष्णतेदरम्यान कोंबड्यांना खाद्य खाणे कमी सोयीचे वाटते. त्यामुळे शक्य असल्यास सकाळी लवकर आणि संध्याकाळी तापमान कमी झाल्यानंतर खाद्य देण्यावर भर द्यावा. खाद्यपात्रांमध्ये शिळे, ओलसर किंवा बुरशी लागलेले खाद्य साचू देऊ नये.
खाद्याची गुणवत्ता टिकवण्यासाठी ते कोरड्या, हवेशीर आणि थंड ठिकाणी साठवावे. उष्णतेच्या ताणामुळे खाद्य सेवन कमी होत असल्यास आहारातील ऊर्जा, प्रथिने, अमिनो आम्ले आणि खनिजांचे संतुलन राखणे महत्त्वाचे आहे. आहारात मोठे बदल करण्यापूर्वी पशुवैद्यकीय तज्ज्ञ किंवा कुक्कुटपालन तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.
शेडमधील गर्दी कमी ठेवा
कोंबड्यांची संख्या शेडच्या उपलब्ध क्षेत्रफळापेक्षा जास्त असल्यास उष्णता आणि आर्द्रता वाढण्याची शक्यता असते. त्यामुळे पक्ष्यांच्या वयानुसार आणि वजनानुसार योग्य पक्षी घनता राखावी. शेडमध्ये गर्दी झाल्यास कोंबड्यांना हालचाल करण्यास अडथळा येतो आणि पाणी व खाद्य मिळवण्यासाठी स्पर्धा वाढते.
लिटर ओलसर असल्यास त्यातून दुर्गंधी, अमोनिया आणि जंतुसंसर्गाचा धोका वाढू शकतो. म्हणून लिटर कोरडे ठेवावे, ओलसर भाग वेळेवर काढून टाकावेत आणि शेडची नियमित स्वच्छता करावी. योग्य स्वच्छता आणि पुरेसे वायुवीजन यामुळे उष्णतेच्या ताणासोबतच रोगांचा धोकाही कमी करण्यास मदत होते.
उष्णतेच्या ताणाची लक्षणे ओळखा
कोंबड्या सतत धापा टाकत असतील, पंख शरीरापासून दूर पसरून बसत असतील, खाद्य कमी खात असतील किंवा असामान्यपणे सुस्त दिसत असतील, तर उष्णतेच्या ताणाची शक्यता लक्षात घ्यावी. काही वेळा कोंबड्या एकत्र गर्दी करण्याऐवजी पाण्याच्या स्रोताजवळ किंवा शेडच्या थंड भागात जमा होतात.
अशा लक्षणांकडे दुर्लक्ष केल्यास परिस्थिती गंभीर होऊ शकते. शेडमधील तापमान आणि आर्द्रतेची नियमित नोंद ठेवावी. मृत्युदरात अचानक वाढ, अंडी उत्पादनात मोठी घट किंवा श्वसनासंबंधी लक्षणे दिसल्यास केवळ उष्णतेमुळेच समस्या निर्माण झाली आहे, असे गृहीत धरू नये. तातडीने पशुवैद्यकीय तज्ज्ञांकडून तपासणी करून घ्यावी.
प्रतिबंधात्मक उपायांनी नुकसान टाळणे शक्य
ऑक्टोबर हीटचा परिणाम कमी करण्यासाठी कुक्कुटपालकांनी तापमान नियंत्रण, योग्य वायुवीजन, स्वच्छ पाणी, संतुलित खाद्य आणि शेडची स्वच्छता या पाच बाबींवर विशेष भर द्यावा. उष्णतेची लाट येण्यापूर्वीच पंखे, पाण्याची व्यवस्था आणि शेडमधील उपकरणांची तपासणी करावी. वीजपुरवठा खंडित झाल्यास पर्यायी व्यवस्था उपलब्ध ठेवणेही महत्त्वाचे आहे.
लहान पिल्ले आणि जास्त उत्पादन देणाऱ्या कोंबड्यांची अधिक काळजी घ्यावी. वेळीच केलेले नियोजन, नियमित निरीक्षण आणि तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार व्यवस्थापन केल्यास कोंबड्यांवरील उष्णतेचा ताण कमी करून अंडी उत्पादन, वजनवाढ आणि कुक्कुटपालनातील आर्थिक नुकसान नियंत्रित ठेवता येऊ शकते.
