रब्बी हंगामातील पिकांचे यश हे केवळ जमिनीचा प्रकार, बियाण्यांची गुणवत्ता आणि खतांच्या वापरावर अवलंबून नसून उपलब्ध सिंचनाच्या पाण्याचे योग्य नियोजन करण्यावरही मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असते. यंदा अनेक भागांमध्ये पावसाचे प्रमाण, धरणांमधील पाणीसाठा आणि विहिरींची पाणीपातळी यामध्ये तफावत असल्याने शेतकऱ्यांसमोर रब्बी पिकांची निवड आणि व्यवस्थापनाचे मोठे आव्हान निर्माण झाले आहे.
अशा परिस्थितीत शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचा अंदाज घेऊनच पीकपद्धती निश्चित करणे आवश्यक आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे मुबलक सिंचनाची सुविधा आहे, त्यांना गहू, हरभरा, कांदा, भाजीपाला यांसारखी पिके घेण्याची संधी असते; मात्र मर्यादित पाणी असलेल्या शेतकऱ्यांनी ज्वारी, करडई, हरभरा यांसारख्या तुलनेने कमी पाण्यात येणाऱ्या पिकांना प्राधान्य द्यावे. पाण्याची उपलब्धता लक्षात न घेता जास्त पाण्याची गरज
असलेल्या पिकांची लागवड केल्यास ऐन वाढीच्या अवस्थेत पाण्याची टंचाई निर्माण होऊन उत्पादनात मोठी घट येऊ शकते.
त्यामुळे रब्बी हंगाम सुरू करतानाच पाण्याचा अंदाज, जमिनीची खोली, पाण्याचा निचरा, पिकांचा कालावधी आणि अपेक्षित बाजारभाव या सर्व बाबींचा एकत्रित विचार करून पीक नियोजन करणे गरजेचे आहे.
मुबलक सिंचनाची उपलब्धता असलेल्या शेतकऱ्यांनी गहू, कांदा आणि भाजीपाला पिकांचे नियोजन करताना पाण्याचा योग्य वापर करण्यावर भर द्यावा. गव्हासाठी पेरणीनंतर साधारण २० ते २१ दिवसांनी पहिल्या पाण्याचे नियोजन करणे महत्त्वाचे असते. त्यानंतर फुटवे येण्याची अवस्था, कांडी धरण्याची अवस्था, फुलोरा आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत पिकाच्या गरजेनुसार पाणी द्यावे. मात्र जमिनीत पाणी साचणार नाही,
याची काळजी घेणे आवश्यक आहे.
कांदा पिकासाठी सुरुवातीच्या वाढीपासून ते कांदा पोसण्याच्या अवस्थेपर्यंत नियमित आणि नियंत्रित पाणीपुरवठा आवश्यक असतो. काढणीपूर्वी पाणी बंद करण्याचा कालावधी पीक आणि जमिनीच्या परिस्थितीनुसार ठरवावा. भाजीपाला पिकांमध्ये टोमॅटो, वांगी, मिरची, कोबी, फ्लॉवर यांसारख्या पिकांना त्यांच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार पाणी द्यावे. ठिबक सिंचनाचा वापर केल्यास पाणी थेट मुळांच्या कार्यक्षेत्रात पोहोचते आणि
पाण्याची बचत होण्यास मदत होते.
यासोबतच मल्चिंगचा वापर केल्यास जमिनीतील ओलावा टिकून राहतो, तणांचा प्रादुर्भाव कमी होतो आणि पिकांच्या वाढीस अनुकूल वातावरण निर्माण होते. मुबलक पाणी असले तरी अनावश्यक पाणी देणे टाळून पिकांच्या गरजेनुसार सिंचन करणे अधिक फायदेशीर ठरते.
मध्यम स्वरूपात सिंचनाची सुविधा असलेल्या शेतकऱ्यांनी कमी कालावधीची आणि तुलनेने कमी पाण्यात येणारी पिके निवडावीत. अशा परिस्थितीत हरभरा, ज्वारी, करडई आणि काही कडधान्य पिकांचा पर्याय फायदेशीर ठरू शकतो. हरभरा हे रब्बी हंगामातील महत्त्वाचे पीक असून जमिनीतील उपलब्ध ओलाव्याचा योग्य वापर करून चांगले उत्पादन घेता येते. हरभऱ्याला पाण्याची गरज मर्यादित असली तरी फुलोरा
आणि घाटे भरण्याच्या अवस्थेत पाण्याचा ताण पडू देऊ नये.
शक्य असल्यास या महत्त्वाच्या अवस्थांमध्ये संरक्षित सिंचन करावे. ज्वारी पिकासाठी पेरणीच्या वेळी जमिनीत पुरेसा ओलावा असणे आवश्यक असून फुटवे येणे आणि दाणे भरणे या अवस्थांमध्ये पाण्याची उपलब्धता असल्यास उत्पादनात सुधारणा होऊ शकते. करडई हे तुलनेने कमी पाण्यात तग धरणारे तेलबिया पीक असल्यामुळे मर्यादित सिंचनाच्या परिस्थितीत त्याचा विचार करता येतो. विशेषतः मध्यम ते खोल काळ्या
जमिनीत करडईचे पीक चांगले येऊ शकते.
आंतरपीक पद्धतीचाही विचार करता येतो. ज्वारीसोबत हरभरा किंवा करडईचे नियोजन केल्यास उपलब्ध जमिनीचा आणि संसाधनांचा अधिक कार्यक्षम वापर करता येतो. मात्र आंतरपीक पद्धती निवडताना स्थानिक हवामान, जमिनीचा प्रकार आणि कृषी विद्यापीठांनी शिफारस केलेले पीक प्रमाण लक्षात घेणे आवश्यक आहे.
अत्यंत मर्यादित सिंचन किंवा पूर्णपणे पावसाच्या पाण्यावर अवलंबून असलेल्या शेतकऱ्यांनी ओलावा संवर्धनाला सर्वाधिक प्राधान्य द्यावे. अशा परिस्थितीत ज्वारी, हरभरा, करडई यांसारख्या कमी पाण्यात तग धरणाऱ्या पिकांची निवड करणे योग्य ठरते. पेरणीपूर्वी जमिनीची खोल नांगरणी, वखरणी आणि योग्य मशागतीद्वारे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवण्यास मदत होते. शेतात उताराच्या दिशेने पाणी वाहून जाण्याऐवजी ते
अडवून जमिनीत मुरेल, अशी व्यवस्था करावी.
बांधबंदिस्ती, समतल चर, शेततळे आणि जलसंधारणाच्या उपाययोजनांचा वापर केल्यास जमिनीतील ओलावा अधिक काळ टिकवता येतो. पिकांच्या दोन ओळींमधील योग्य अंतर राखणे, वेळेवर तण नियंत्रण करणे आणि पिकांची अनावश्यक वाढ होणार नाही याची काळजी घेणेही महत्त्वाचे आहे. तणांमुळे जमिनीतील पाणी आणि अन्नद्रव्यांसाठी पिकांशी स्पर्धा निर्माण होते. त्यामुळे सुरुवातीच्या वाढीच्या काळात तण नियंत्रण
केल्यास पिकांना उपलब्ध ओलाव्याचा अधिक फायदा मिळतो.
पाणी अत्यंत कमी असल्यास संपूर्ण क्षेत्राला थोडेथोडे पाणी देण्याऐवजी आर्थिकदृष्ट्या महत्त्वाच्या आणि संवेदनशील अवस्थेतील पिकांना संरक्षित पाणी देण्याचे नियोजन करावे. यामुळे उपलब्ध पाण्याचा अधिक परिणामकारक वापर करता येतो आणि संभाव्य उत्पादन नुकसान कमी करण्यास मदत होते.
ठिबक आणि तुषार सिंचनाचा वापर, पाण्याचे वेळापत्रक आणि जमिनीतील ओलाव्याचे निरीक्षण ही आधुनिक रब्बी व्यवस्थापनाची महत्त्वाची सूत्रे ठरत आहेत. पारंपरिक पद्धतीने पाणी देताना अनेकदा गरजेपेक्षा जास्त पाणी वापरले जाते. त्यामुळे पाण्याचा अपव्यय होण्याबरोबरच जमिनीतील अन्नद्रव्यांचे वहन, क्षार साचणे आणि पिकांच्या मुळांना हवा न मिळणे यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. ठिबक सिंचनामुळे पाणी
आणि विद्राव्य खते नियंत्रित प्रमाणात पिकांच्या मुळांपर्यंत पोहोचवता येतात.
तुषार सिंचनामुळे काही पिकांमध्ये पाण्याचे समान वितरण साधता येते; मात्र वाऱ्याचा वेग, तापमान आणि जमिनीचा प्रकार लक्षात घेऊन त्याचा वापर करावा. सिंचनापूर्वी जमिनीतील ओलावा तपासणे, पिकांच्या वाढीच्या अवस्थेनुसार पाणी देणे आणि सकाळी किंवा संध्याकाळी योग्य वेळी सिंचन करणे फायदेशीर ठरते. यासोबतच संतुलित खत व्यवस्थापन, सुधारित वाणांची निवड, बीजप्रक्रिया आणि कीड-रोग नियंत्रणाकडेही
लक्ष देणे गरजेचे आहे.
शेतकऱ्यांनी उपलब्ध पाण्याचा साठा, विहिरींची पाणीपातळी आणि पिकांच्या पाण्याची गरज यांचा नियमित आढावा घ्यावा. कृषी विभाग आणि कृषी विद्यापीठांच्या स्थानिक शिफारशींचा आधार घेऊन पीकनिहाय सिंचनाचे वेळापत्रक तयार करावे. थोडक्यात, रब्बी हंगामात किती क्षेत्रावर पीक घ्यायचे यापेक्षा उपलब्ध पाण्यात किती क्षेत्राचे यशस्वी व्यवस्थापन करता येईल, याचा विचार करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
पाण्याचे काटेकोर नियोजन, योग्य पीक निवड आणि आधुनिक सिंचन तंत्रज्ञानाचा अवलंब केल्यास कमी पाण्यातही चांगले उत्पादन मिळवणे शक्य असून शेतीचा खर्च कमी करून शेतकऱ्यांच्या नफ्यात वाढ करता येऊ शकते.
