पाणी हे शेतीचे सर्वात महत्त्वाचे साधन असून, बदलते हवामान, अनियमित पाऊस आणि भूजलपातळीत होणारी घट यामुळे शेतीसमोर पाणी व्यवस्थापनाचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण कमी होत असून उपलब्ध पाण्यावरच खरीप आणि रब्बी हंगामातील पिकांचे नियोजन करावे लागत आहे. अशा परिस्थितीत केवळ पाण्याची उपलब्धता वाढवणे पुरेसे नसून उपलब्ध पाण्याचा प्रत्येक थेंब योग्य पद्धतीने वापरणे अत्यंत आवश्यक बनले आहे.
पारंपरिक पद्धतीने शेताला भरपूर पाणी देण्याऐवजी पिकाच्या गरजेनुसार, योग्य वेळी आणि योग्य प्रमाणात पाणी दिल्यास मोठ्या प्रमाणात बचत करता येते. यासाठी ठिबक सिंचन, तुषार सिंचन, आच्छादन, सरी-वरंबा पद्धत, शेततळे, पावसाचे पाणी साठवण आणि मातीतील ओलावा टिकविण्याच्या तंत्रांचा प्रभावी वापर करणे गरजेचे आहे. आधुनिक जलव्यवस्थापन तंत्रांचा अवलंब केल्यास पाण्याचा अपव्यय कमी होण्यासोबतच पिकांची वाढ, उत्पादनाची गुणवत्ता आणि
शेतकऱ्यांचे आर्थिक उत्पन्न वाढविण्यास मदत होऊ शकते.
ठिबक सिंचनातून थेट मुळांपर्यंत पाणी
काटेकोर पाणी वापरासाठी ठिबक सिंचन ही अत्यंत प्रभावी पद्धत मानली जाते. या पद्धतीमध्ये पाइपलाइन आणि लॅटरलच्या माध्यमातून ठरावीक अंतरावर बसवलेल्या ड्रीपरद्वारे पिकांच्या मुळांच्या कार्यक्षेत्रात थेंबाथेंबाने पाणी दिले जाते. त्यामुळे पाणी थेट पिकाला उपलब्ध होते आणि जमिनीच्या संपूर्ण पृष्ठभागावर पाणी सोडण्याची गरज राहत नाही. डाळिंब, द्राक्ष, संत्रा, मोसंबी, केळी, ऊस, भाजीपाला आणि फुलपिकांसाठी ठिबक सिंचन उपयुक्त ठरते. या
पद्धतीमुळे बाष्पीभवन आणि पाण्याचा अपव्यय कमी होतो, तणांची वाढ मर्यादित राहते तसेच पाण्यात विरघळणारी खते ठिबकद्वारे देता येतात.
याला फर्टिगेशन असे म्हणतात. मात्र, ठिबक संचाची नियमित देखभाल करणे, फिल्टर स्वच्छ ठेवणे आणि ड्रीपरमध्ये अडथळे निर्माण होणार नाहीत याची काळजी घेणे आवश्यक आहे. पिकाचे वय, मातीचा प्रकार, हवामान आणि वाढीची अवस्था लक्षात घेऊन पाणी देण्याचा कालावधी निश्चित केल्यास या तंत्राचा अधिक चांगला फायदा मिळू शकतो. दुसरीकडे, तुषार सिंचन पद्धतीमध्ये पाणी फवाऱ्याच्या स्वरूपात पिकांवर आणि जमिनीवर पावसाप्रमाणे पडते. हलक्या
जमिनी, उताराची शेती, भाजीपाला, चारा पिके आणि काही कडधान्य पिकांसाठी ही पद्धत उपयुक्त ठरते. पारंपरिक पाटपाणी पद्धतीच्या तुलनेत योग्य नियोजन केलेले तुषार सिंचन पाणी अधिक कार्यक्षमतेने वापरण्यास मदत करते.
आच्छादन आणि जमिनीतील ओलावा टिकविण्याचे तंत्र
शेतीमध्ये पाण्याची बचत करण्यासाठी जमिनीतील ओलावा टिकवणे हे तितकेच महत्त्वाचे आहे. यासाठी सेंद्रिय आणि प्लास्टिक आच्छादनाचा वापर करता येतो. पिकांच्या दोन ओळींमधील जमिनीवर गवत, पाचट, वाळलेली पाने, भाताचे तूस किंवा इतर सेंद्रिय अवशेष पसरविल्यास सूर्यप्रकाशाचा थेट जमिनीवर होणारा परिणाम कमी होतो. त्यामुळे जमिनीतील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी होऊन ओलावा अधिक काळ टिकून राहतो. तसेच आच्छादनामुळे तणांची वाढ कमी
होते, जमिनीचे तापमान नियंत्रित राहते आणि सेंद्रिय पदार्थांचे विघटन झाल्यानंतर जमिनीची सुपीकता सुधारण्यास मदत होते.
भाजीपाला, फळबागा आणि नगदी पिकांमध्ये मल्चिंगचा चांगला उपयोग होऊ शकतो. यासोबतच कोळपणी आणि आंतरमशागतीच्या माध्यमातून जमिनीच्या वरच्या थरातील ओलावा टिकवता येतो. पावसानंतर योग्य वेळी हलकी कोळपणी केल्यास जमिनीच्या पृष्ठभागावरील भेगा कमी होतात आणि ओलावा टिकविण्यास मदत होते. जमिनीची धूप रोखण्यासाठी समतल मशागत, बांधबंदिस्ती आणि उताराला आडवी पेरणी यांसारख्या उपायांचाही अवलंब करावा.
हलक्या आणि पाण्याचा निचरा जलद होणाऱ्या जमिनीत सेंद्रिय पदार्थांचे प्रमाण वाढविणे आवश्यक आहे. शेणखत, कंपोस्ट खत आणि हिरवळीच्या खतांचा वापर केल्यास जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता सुधारण्यास मदत होते.
सरी-वरंबा, ठिबक नियोजन आणि पिकांच्या गरजेनुसार पाणी
पाण्याचा काटेकोर वापर करण्यासाठी पीक पद्धती आणि जमिनीच्या रचनेनुसार सिंचन पद्धती निवडणे आवश्यक आहे. सरी-वरंबा पद्धतीमध्ये पिकांच्या ओळींनुसार सऱ्या तयार केल्या जातात आणि पाणी नियंत्रित प्रमाणात दिले जाते. त्यामुळे पाणी संपूर्ण शेतात अनावश्यकपणे पसरत नाही आणि पिकांच्या मुळांपर्यंत आवश्यक ओलावा पोहोचतो.ऊस, मका, कापूस आणि काही भाजीपाला पिकांमध्ये योग्य नियोजनासह ही पद्धत वापरता येते. याशिवाय रुंद सरी-वरंबा
पद्धतीमुळे अतिरिक्त पावसाचे पाणी सऱ्यांमधून वाहून जाण्याऐवजी जमिनीत मुरण्यास मदत होते.
पिकांना पाणी देताना त्यांच्या वाढीच्या महत्त्वाच्या अवस्थांचा विचार करणेही गरजेचे आहे. पेरणीनंतर उगवण, फुलोरा, फळधारणा आणि दाणे भरण्याच्या अवस्थेत अनेक पिकांना पाण्याची विशेष गरज असते. त्यामुळे संपूर्ण हंगामात एकसारखे पाणी देण्याऐवजी पिकाच्या अवस्थेनुसार सिंचनाचे नियोजन करावे. जमिनीतील ओलावा तपासण्यासाठी टेन्शिओमीटर किंवा मातीतील आर्द्रता मोजणाऱ्या सेन्सरचा वापर करता येतो. यामुळे जमिनीला प्रत्यक्ष किती पाण्याची
गरज आहे, हे समजते आणि अनावश्यक सिंचन टाळता येते.
सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी सिंचन केल्यास काही परिस्थितींमध्ये बाष्पीभवनामुळे होणारे नुकसान कमी करता येते. तसेच पाणी देण्यापूर्वी हवामानाचा अंदाज, पावसाची शक्यता आणि जमिनीतील उपलब्ध ओलावा तपासल्यास पाण्याचे अधिक चांगले नियोजन करता येते.
पावसाचे पाणी साठवण आणि भूजल पुनर्भरणाला प्राधान्य
केवळ सिंचन पद्धती बदलून पाणी बचत होणार नाही, तर पावसाचे पाणी अडवणे, साठवणे आणि जमिनीत मुरवणे यालाही प्राधान्य द्यावे लागेल. यासाठी शेततळे, बांधबंदिस्ती, समतल चर, नाला खोलीकरण, लहान बंधारे आणि जलसंधारणाची कामे महत्त्वाची ठरतात. शेतात पडणारे पावसाचे पाणी वाहून जाण्यापूर्वी अडवून ते शेततळ्यात साठविल्यास गरजेच्या वेळी संरक्षित सिंचनासाठी त्याचा वापर करता येतो. कमी पावसाच्या भागांमध्ये शेततळे हे महत्त्वाचे
जलस्रोत ठरू शकतात.
मात्र, शेततळ्यातील पाण्याचे बाष्पीभवन कमी करण्यासाठी योग्य उपाययोजना करणे आणि पाण्याचा वापर नियोजनबद्ध पद्धतीने करणे आवश्यक आहे. त्याचप्रमाणे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्यासाठी कंटूर बंडिंग, गाळ काढलेले नाले, रिचार्ज पिट आणि जलपुनर्भरण संरचनांचा वापर करता येतो. विहिरी आणि बोअरवेलमधून होणाऱ्या पाणी उपशावरही नियंत्रण ठेवणे आवश्यक आहे. उपलब्ध भूजलाचा वापर करताना पाण्याची पातळी, पुनर्भरण आणि पिकांची
गरज यांचा समतोल राखणे गरजेचे आहे.
गावपातळीवर जलसंधारणाची कामे सामूहिकरीत्या केल्यास त्याचा फायदा अधिक शेतकऱ्यांना मिळू शकतो. पाणलोट क्षेत्र विकास, वृक्षलागवड आणि मृदसंधारण यांसारख्या उपायांमुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरण्याचे प्रमाण वाढते आणि भूजलसाठा टिकविण्यास मदत होते.
पीक नियोजनातून पाण्याची बचत; शाश्वत शेतीकडे वाटचाल
पाण्याचा काटेकोर वापर करण्यासाठी शेतकऱ्यांनी पीक निवड करतानाच उपलब्ध पाण्याचा विचार करणे आवश्यक आहे. कमी पाण्यात येणारी ज्वारी, बाजरी, हरभरा, तूर, मूग आणि करडई यांसारख्या पिकांना योग्य परिस्थितीत प्राधान्य दिल्यास पाण्यावरील ताण कमी करता येतो. पाण्याची उपलब्धता मर्यादित असताना अधिक पाणी लागणाऱ्या पिकांचे क्षेत्र योग्य प्रमाणात ठेवणे आणि पीक फेरपालटाचा अवलंब करणे फायदेशीर ठरते. याशिवाय एकाच क्षेत्रात
पाण्याची गरज वेगवेगळी असलेल्या पिकांचे नियोजन करताना सिंचनाच्या गरजा लक्षात घ्याव्यात.
शेतकऱ्यांनी शेतातील पाण्याचा वापर किती झाला, कोणत्या पिकाला किती पाणी दिले आणि किती पाणी शिल्लक आहे याची नोंद ठेवावी. त्यामुळे पुढील सिंचनाचे नियोजन करणे सोपे जाते. सामूहिक जलव्यवस्थापन, आधुनिक सिंचन तंत्रज्ञान, मातीतील ओलावा टिकविणे आणि पावसाच्या पाण्याचे संवर्धन या सर्व उपायांचा एकत्रित वापर केल्यास शेतीतील पाण्याची कार्यक्षमता निश्चितच वाढू शकते. आजच्या बदलत्या हवामानात पाण्याची उपलब्धता ही शेतीच्या यशाची
महत्त्वाची गुरुकिल्ली ठरत आहे.
त्यामुळे पाण्याचा अपव्यय टाळून प्रत्येक थेंबाचा योग्य वापर करणे ही केवळ पर्यायाची बाब नसून काळाची गरज आहे. काटेकोर जलव्यवस्थापनाचा स्वीकार केल्यास शेतकरी कमी पाण्यातही उत्पादन टिकवू शकतील, शेतीचा खर्च नियंत्रित करू शकतील आणि भविष्यातील पाणीटंचाईच्या संकटाला अधिक सक्षमपणे सामोरे जाऊ शकतील.
