राज्यातील अनेक भागांत पाण्याची टंचाई जाणवत असताना रब्बी हंगामातील कांदा लागवडीचे नियोजन करणाऱ्या शेतकऱ्यांसमोर रोपवाटिका तयार करण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे. कांदा पिकाच्या उत्पादनात रोपांची गुणवत्ता अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावते.
रोपवाटिकेतच रोपांची योग्य वाढ झाली नाही, तर पुढे मुख्य शेतात लागवड केल्यानंतर रोपांची मर, असमान वाढ, पिवळेपणा आणि अपेक्षित उत्पादनात घट अशा समस्या निर्माण होऊ शकतात. दुष्काळी परिस्थितीत मर्यादित पाण्याचा काटकसरीने वापर करून निरोगी,
जोमदार आणि एकसमान रोपे तयार करणे आवश्यक आहे.
यासाठी रोपवाटिकेची जागा निवडण्यापासून ते बियाणे पेरणी, पाणी व्यवस्थापन, तण नियंत्रण आणि रोग-किडींच्या प्रतिबंधापर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर काळजी घेणे गरजेचे आहे. योग्य नियोजन केल्यास कमी पाण्यातही कांद्याची दर्जेदार रोपे तयार करणे शक्य आहे.
१. रोपवाटिकेसाठी योग्य जागेची निवड महत्त्वाची : कांद्याची रोपवाटिका तयार करताना सर्वप्रथम जागेची निवड काळजीपूर्वक करावी. पाण्याचा निचरा चांगला होणारी, भुसभुशीत आणि सुपीक जमीन रोपवाटिकेसाठी निवडावी. शक्यतो जमिनीचा पोत मध्यम असावा.
पाणी साचणाऱ्या, खारवट किंवा अतिशय घट्ट जमिनीत रोपवाटिका तयार करणे टाळावे. रोपवाटिकेची जागा पाण्याच्या उपलब्ध स्रोताजवळ असल्यास सिंचनासाठी होणारी धावपळ कमी होते. तसेच शक्यतो मागील हंगामात कांदा किंवा लसूण पिकाची लागवड
झालेली नसलेली जागा निवडावी, त्यामुळे जमिनीतून पसरणाऱ्या रोगांचा धोका कमी होण्यास मदत होते.
रोपवाटिकेतील जमीन चांगली नांगरून घ्यावी आणि ढेकळे फोडून माती भुसभुशीत करावी. त्यानंतर साधारण १ ते १.२ मीटर रुंद आणि सोयीस्कर लांबीचे गादीवाफे तयार करावेत. गादीवाफ्यांची उंची साधारण १० ते १५ सेंमी ठेवावी. यामुळे अतिरिक्त पाण्याचा
निचरा होतो आणि मुळांच्या वाढीसाठी पोषक वातावरण मिळते.
२. बियाण्यांची निवड आणि बीजप्रक्रियेकडे दुर्लक्ष नको : कांद्याची निरोगी रोपे मिळवण्यासाठी दर्जेदार, प्रमाणित आणि उगवणक्षमता चांगली असलेले बियाणे वापरणे अत्यंत आवश्यक आहे. आपल्या भागातील हवामान, हंगाम, जमिनीचा प्रकार आणि बाजारपेठेतील
मागणी लक्षात घेऊन योग्य कांदा वाणाची निवड करावी.
पेरणीपूर्वी बियाण्यांची उगवणक्षमता तपासून घ्यावी. त्यामुळे आवश्यक बियाण्याचे प्रमाण निश्चित करणे सोपे जाते. तसेच कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या शिफारशीनुसार बियाण्यांची बीजप्रक्रिया करावी. बीजप्रक्रियेमुळे बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव कमी करण्यास
मदत होते. बियाणे पेरताना ते एकाच ठिकाणी जास्त प्रमाणात पडणार नाही याची काळजी घ्यावी.
गादीवाफ्यावर साधारण ५ ते ७ सेंमी अंतरावर ओळी करून त्यामध्ये बियाणे पेरावे आणि त्यावर बारीक चाळलेली माती किंवा कुजलेले शेणखत यांचा हलका थर द्यावा. बियाणे फार खोल पेरल्यास उगवणीवर परिणाम होऊ शकतो.
पेरणीनंतर वाफ्याला हलक्या हाताने पाणी द्यावे. पाण्याचा जोर जास्त असल्यास बियाणे वाहून जाण्याची किंवा एका ठिकाणी जमा होण्याची शक्यता असते.
३. दुष्काळात कमी पाण्यात रोपे वाढवण्यासाठी प्रभावी उपाय : पाणीटंचाईच्या काळात रोपवाटिकेचे सिंचन हे सर्वांत महत्त्वाचे व्यवस्थापन ठरते. कांद्याच्या बियाण्यांची उगवण होण्याच्या काळात जमिनीत योग्य ओलावा टिकून राहणे आवश्यक असते. मात्र, याचा अर्थ
वाफ्यांमध्ये सतत पाणी साचवून ठेवणे असा नाही.
पाण्याची गरज जमिनीचा पोत, तापमान, वाऱ्याचा वेग आणि रोपांची अवस्था यानुसार बदलते. त्यामुळे ठरावीक वेळापत्रकापेक्षा जमिनीतील ओलावा तपासून पाणी द्यावे. सकाळी लवकर किंवा संध्याकाळी सूर्यास्तानंतर हलक्या पद्धतीने सिंचन केल्यास बाष्पीभवनामुळे
होणारे पाण्याचे नुकसान कमी होते.
पाणी उपलब्ध असल्यास ठिबक सिंचन किंवा सूक्ष्म तुषार सिंचनासारख्या पद्धतींचा विचार करता येतो. रोपवाटिकेवर पातळ सेंद्रिय आच्छादन किंवा योग्य सावलीची व्यवस्था केल्यास जमिनीतील ओलावा टिकवण्यास मदत होते. मात्र, बियाणे उगवताना आच्छादनामुळे
रोपांना अडथळा होणार नाही याची काळजी घ्यावी.
रोपांची उगवण झाल्यानंतर आवश्यकतेनुसार आच्छादन काढावे. उन्हाळी उष्णता अधिक असल्यास तात्पुरत्या शेडनेटचा वापर करता येतो. मात्र, रोपांना पुरेसा सूर्यप्रकाश आणि हवा मिळणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अनावश्यक पाणी देणे टाळल्यास पाण्याची बचत
होण्याबरोबरच रोपांच्या मुळांची वाढ चांगली होण्यास मदत होते.
४. खत व्यवस्थापन, तण नियंत्रण आणि रोग-किडींचे नियोजन : कांद्याच्या रोपांची वाढ चांगली होण्यासाठी रोपवाटिकेतील मातीमध्ये पुरेसे सेंद्रिय अन्नद्रव्य असणे आवश्यक आहे. जमिनीच्या सुपीकतेनुसार चांगले कुजलेले शेणखत किंवा कंपोस्ट खत मिसळावे. शक्यतो
पूर्णपणे कुजलेले सेंद्रिय खत वापरावे.
ताजे शेणखत वापरल्यास मुळांच्या वाढीवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो आणि रोगांचा धोका वाढू शकतो. रासायनिक खतांचा वापर माती परीक्षण आणि स्थानिक कृषी शिफारशीनुसार करावा. नत्रयुक्त खतांचा अतिवापर टाळावा, कारण त्यामुळे रोपे अतिशय कोवळी
होऊ शकतात. रोपवाटिकेत उगवणाऱ्या तणांमुळे पाणी, अन्नद्रव्ये आणि सूर्यप्रकाशासाठी स्पर्धा निर्माण होते.
त्यामुळे तण लहान असतानाच हाताने काढून टाकावे. रोपवाटिकेत मर, रोपांची कुज, पानांवरील डाग किंवा पिवळेपणा दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नये. पाणी साचू देऊ नये, योग्य अंतर ठेवावे आणि रोगट रोपे वेळीच काढून टाकावीत.
बुरशीजन्य रोगांचा प्रादुर्भाव दिसल्यास कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानेच योग्य बुरशीनाशकाची निवड व वापर करावा. कोणतेही औषध वापरताना शिफारस केलेले प्रमाण, प्रतीक्षा कालावधी आणि सुरक्षिततेच्या सूचनांचे पालन करावे.
५. पुनर्लागवडीसाठी रोपे तयार करताना घ्यायची काळजी : कांद्याची रोपे साधारण ६ ते ८ आठवड्यांत पुनर्लागवडीसाठी तयार होतात; मात्र हा कालावधी वाण, हंगाम, तापमान आणि व्यवस्थापनानुसार बदलू शकतो. लागवडीसाठी निवडलेली रोपे साधारण १२ ते १५ सेंमी
उंचीची, निरोगी, तजेलदार हिरव्या रंगाची आणि योग्य जाडीच्या खोडाची असावीत.
अतिशय बारीक, कमजोर, पिवळी पडलेली किंवा रोगग्रस्त रोपे लागवडीसाठी निवडू नयेत. पुनर्लागवडीच्या काही दिवस आधी पाण्याचे व्यवस्थापन संतुलित ठेवावे. रोपे उपटण्यापूर्वी वाफ्याला हलके पाणी दिल्यास रोपे सहज बाहेर काढता येतात आणि मुळांना कमी इजा होते.
रोपे उपटल्यानंतर त्यांची मुळे जास्त वेळ उघडी ठेवू नयेत. शक्यतो संध्याकाळच्या थंड वातावरणात पुनर्लागवड करावी आणि लागवडीनंतर हलके सिंचन करावे. यामुळे रोपांना नवीन जमिनीत स्थिर होण्यास मदत होते. तसेच रोपांची वाहतूक करताना ती सावलीत ठेवावीत,
जेणेकरून उन्हामुळे रोपे सुकणार नाहीत.
पाण्याचे योग्य नियोजन म्हणजेच उत्पादनाची मजबूत पायाभरणी!
दुष्काळी परिस्थितीत कांद्याची रोपवाटिका तयार करणे आव्हानात्मक असले, तरी शास्त्रीय पद्धतीने नियोजन केल्यास हे काम कमी पाण्यातही यशस्वी करता येते. योग्य जागा, दर्जेदार बियाणे, बीजप्रक्रिया, गादीवाफ्यांची निर्मिती, संतुलित खत व्यवस्थापन आणि
आवश्यकतेनुसार सिंचन या बाबींचा एकत्रित विचार करणे गरजेचे आहे.
जमिनीतील ओलावा टिकवणे आणि पाण्याचा अपव्यय टाळणे यावर भर द्यावा. रोपवाटिकेतील सुरुवातीच्या अवस्थेत घेतलेली काळजी पुढील कांदा पिकाच्या वाढीवर आणि उत्पादनावर सकारात्मक परिणाम करू शकते. त्यामुळे पाणीटंचाई असलेल्या भागातील शेतकऱ्यांनी
केवळ जास्त पाणी देण्याऐवजी योग्य वेळी योग्य प्रमाणात पाणी देण्याचे तंत्र अवलंबावे.
स्थानिक हवामान आणि जमिनीच्या परिस्थितीनुसार कृषी विद्यापीठ किंवा कृषी विभागाच्या तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊन रोपवाटिकेचे नियोजन केल्यास कमी खर्चात निरोगी रोपे तयार करण्याचा मार्ग अधिक सोपा होईल.
