यंदाच्या संभाव्य चारा टंचाईवर मात करण्यासाठी पुणे जिल्हा प्रशासनाने आतापासूनच नियोजनाला वेग दिला असून, पशुधनासाठी हिरव्या चाऱ्याची उपलब्धता वाढविण्यावर विशेष भर दिला जात आहे. जिल्ह्यात तब्बल २५ हजार एकर क्षेत्रावर चारा पिकांची लागवड करण्याचे उद्दिष्ट निश्चित करण्यात आले आहे.
या मोहिमेअंतर्गत पशुपालक शेतकऱ्यांना मका आणि कडवळ या चारा पिकांचे बियाणे उपलब्ध करून दिले जात आहे. महाबीज आणि राष्ट्रीय बियाणे महामंडळाच्या माध्यमातून आतापर्यंत एकूण २२० टन बियाण्यांचा पुरवठा करण्यात आला असून, त्यापैकी तब्बल ८० टक्के बियाण्यांचे वितरण पूर्ण झाले आहे.
उर्वरित बियाण्यांचा पुरवठा पुढील आठवडाभरात होण्याची अपेक्षा असून, ते प्राप्त होताच संबंधित शेतकऱ्यांना तातडीने वितरित केले जाणार आहे. संभाव्य टंचाई निर्माण झाल्यानंतर उपाययोजना करण्याऐवजी आधीच चारा उत्पादन वाढविण्याचा प्रशासनाचा हा प्रयत्न पशुपालकांसाठी महत्त्वपूर्ण ठरणार आहे.
दुभत्या जनावरांना वर्षभर सकस चारा मिळावा आणि चाऱ्याच्या वाढत्या खर्चाचा आर्थिक भार कमी व्हावा, या दृष्टीने या मोहिमेकडे पाहिले जात आहे.
मका आणि कडवळ बियाण्यांचे पशुपालकांना वितरण : चारा लागवडीसाठी प्रामुख्याने मका आणि कडवळ या पिकांची निवड करण्यात आली आहे. ही पिके पशुधनासाठी हिरवा चारा उपलब्ध करून देण्याच्या दृष्टीने उपयुक्त मानली जातात. बियाणे वितरणाची जबाबदारी तालुका पशुसंवर्धन अधिकाऱ्यांच्या
नियंत्रणाखालील पशुवैद्यकीय दवाखान्यांमार्फत पार पाडली जात आहे.
या दवाखान्यांच्या माध्यमातून नोंदणीकृत पशुपालक शेतकऱ्यांपर्यंत बियाणे पोहोचविण्याचे काम सुरू आहे. आतापर्यंत ८० टक्के वितरण पूर्ण झाल्यामुळे चारा लागवडीच्या नियोजनाला गती मिळाली आहे. उर्वरित २० टक्के बियाणे पुढील आठवड्यात उपलब्ध झाल्यानंतर त्याचेही वितरण वेगाने पूर्ण करण्याचे
नियोजन पशुसंवर्धन विभागाने केले आहे.
जिल्ह्यातील वैयक्तिक शेतकरी, पशुपालक आणि चारा उत्पादन घेऊ इच्छिणाऱ्या शेतकऱ्यांनी उपलब्ध क्षेत्र आणि पाण्याची सुविधा लक्षात घेऊन लागवडीचे नियोजन करणे आवश्यक आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सुविधा उपलब्ध आहे, त्यांनी चारा पिकांची लागवड करून भविष्यातील पशुखाद्याची गरज
भागविण्याची संधी साधावी, असे या उपक्रमाचे महत्त्व आहे.
चारा साक्षरता अभियानातून शेतकऱ्यांना प्रशिक्षण : केवळ चारा पिकांची लागवड करून संभाव्य टंचाईवर पूर्णपणे मात करता येणार नाही, याची जाणीव ठेवून प्रशासनाने चारा व्यवस्थापन आणि संवर्धनावरही लक्ष केंद्रित केले आहे. लोकप्रतिनिधींच्या सहभागातून चारा साक्षरता प्रशिक्षण अभियान राबविण्यात
येत असून, या अभियानांतर्गत विविध ठिकाणी कार्यशाळांचे आयोजन केले जात आहे.
या कार्यशाळांमध्ये पशुपालकांना चारा पिकांचे नियोजन, चाऱ्याची योग्य कापणी, साठवणूक आणि भविष्यातील टंचाईच्या काळासाठी चारा जतन करण्याच्या शास्त्रीय पद्धती समजावून सांगितल्या जात आहेत. विशेषतः हिरव्या चाऱ्याचे मुरघासामध्ये रूपांतर करण्याच्या तंत्रज्ञानावर भर दिला जात आहे.
पावसाळा किंवा चारा मुबलक उपलब्ध असलेल्या काळात अतिरिक्त चारा वाया न घालवता त्यापासून मुरघास तयार करून साठवून ठेवता येतो. त्याचा उपयोग उन्हाळ्यात किंवा चारा टंचाईच्या काळात जनावरांना खाद्य म्हणून करता येतो. त्यामुळे पशुपालकांना वर्षभर चाऱ्याचे नियोजन करणे शक्य होणार आहे.
अशा प्रशिक्षणातून पारंपरिक पद्धतींऐवजी आधुनिक आणि शास्त्रीय चारा व्यवस्थापनाचा अवलंब करण्यासाठी शेतकऱ्यांना प्रोत्साहन दिले जात आहे.
अझोला उत्पादन आणि युरिया प्रक्रियेचे प्रात्यक्षिक : चाऱ्याची उपलब्धता वाढविण्यासोबतच त्याची पौष्टिकता वाढविण्याच्या दृष्टीनेही प्रशिक्षण अभियानात विशेष मार्गदर्शन केले जात आहे. कार्यशाळांमध्ये पर्यायी चारा स्रोत म्हणून अझोला उत्पादनाची प्रात्यक्षिके दाखविण्यात येत आहेत. अझोला हा पशुखाद्याला
पूरक असा पर्याय असून, योग्य पद्धतीने उत्पादन घेतल्यास पशुपालकांना स्थानिक पातळीवर पौष्टिक खाद्य उपलब्ध होण्यास मदत होऊ शकते.
याशिवाय शेतात उपलब्ध असलेल्या वाळलेल्या चाऱ्यावर योग्य शास्त्रीय पद्धतीने युरिया प्रक्रिया करून त्याची पौष्टिकता वाढविण्याचे तंत्रही शिकविले जात आहे. विशेषतः पावसाळ्यानंतर उपलब्ध होणारा वाळलेला चारा साठवून ठेवताना त्याचा अधिक प्रभावी वापर कसा करता येईल, याची माहिती पशुपालकांना
दिली जात आहे. युरिया प्रक्रिया करताना योग्य प्रमाण, पाण्याचे प्रमाण, प्रक्रिया करण्याची पद्धत आणि सुरक्षित साठवणूक याबाबत तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखालीच कार्यवाही करणे महत्त्वाचे आहे.
स्थानिक पशुवैद्यकीय अधिकाऱ्यांच्या माध्यमातून पशुपालकांचे नियमित प्रबोधन केले जात असून, चारा उत्पादनापासून ते पशुखाद्य व्यवस्थापनापर्यंत आवश्यक तांत्रिक माहिती उपलब्ध करून दिली जात आहे.
टंचाईपूर्व नियोजनातून पशुधनाला मिळणार दिलासा : पुणे जिल्ह्यातील २५ हजार एकर क्षेत्रावर चारा लागवडीचे नियोजन, २२० टन बियाण्यांचा पुरवठा आणि त्यापैकी ८० टक्के वितरण पूर्ण होणे, ही संभाव्य चारा टंचाईवर मात करण्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची प्रगती मानली जात आहे. जिल्हाधिकारी जितेंद्र डुडी,
जिल्हा परिषदेचे मुख्य कार्यकारी अधिकारी गजानन पाटील आणि जिल्हा पशुसंवर्धन उपायुक्त डॉ. राजेश कुमार वासनिक यांच्या मार्गदर्शनाखाली बियाणे वितरण, चारा लागवड, चारा संवर्धन आणि पशुपालक प्रशिक्षणाचे नियोजन करण्यात येत आहे.
मात्र, या मोहिमेचे यश केवळ बियाणे वितरणावर अवलंबून नसून प्रत्यक्ष लागवड, पिकांची योग्य निगा, वेळेवर कापणी आणि चाऱ्याची शास्त्रीय साठवणूक यावरही अवलंबून राहणार आहे. त्यामुळे पशुपालकांनी उपलब्ध पाणीसाठा आणि जमिनीच्या क्षमतेनुसार चारा लागवडीचे नियोजन करावे. तसेच अतिरिक्त
हिरवा चारा मुरघासाच्या स्वरूपात साठवून ठेवण्याकडे लक्ष द्यावे.
चाऱ्याची कमतरता भासल्यास दुभत्या जनावरांच्या दूध उत्पादनावर, आरोग्यावर आणि पशुपालकांच्या उत्पन्नावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे वेळेआधीच चारा उत्पादन आणि संवर्धनाची तयारी केल्यास भविष्यातील संकटाची तीव्रता कमी करता येईल. प्रशासनाच्या या उपक्रमाला पशुपालकांनी सक्रिय प्रतिसाद
दिल्यास पुणे जिल्ह्यात चारा उपलब्धतेचे अधिक सक्षम नियोजन होऊन पशुधनाचे संरक्षण करण्यास मोठी मदत मिळू शकते.
