कांदा पिकाची वाढ जोमाने होण्यासाठी सध्या शेतकऱ्यांकडून खत व्यवस्थापनाला वेग देण्यात येत आहे. लागवडीनंतर पिकाची अवस्था, जमिनीचा प्रकार, उपलब्ध ओलावा आणि पिकाची वाढ लक्षात घेऊन आवश्यक अन्नद्रव्यांचा पुरवठा करण्यावर भर दिला जात आहे.
कांद्याच्या वाढीसाठी नत्र, स्फुरद, पालाश यांसह गंधक, कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि सूक्ष्म अन्नद्रव्यांची गरज असते. मात्र खतांचा अतिरेक न करता माती परीक्षण आणि पिकाच्या गरजेनुसार मात्रा ठरविणे महत्त्वाचे असल्याचे कृषी तज्ज्ञांचे मत आहे.
कांदा पिकामध्ये सुरुवातीच्या काळात मुळांची चांगली वाढ होणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. त्यानंतर पानांची वाढ आणि पुढील टप्प्यात कांदा पोसण्याची प्रक्रिया सुरू होते. त्यामुळे एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात खत देण्याऐवजी पिकाच्या अवस्थेनुसार खतांचे नियोजन केल्यास अन्नद्रव्यांचा कार्यक्षम वापर होऊ शकतो.
शेतकरी सध्या शेतातील पिकाची वाढ, पानांचा रंग, जमिनीतील ओलावा आणि हवामानाची स्थिती पाहून खतांच्या मात्रा ठरवत आहेत. विशेषतः नत्रयुक्त खतांचा अवाजवी वापर टाळून संतुलित खत व्यवस्थापन करण्याची गरज आहे.
कांद्याला नत्राची आवश्यकता असली तरी त्याचा अतिरेक केल्यास पिकाची पाने अतिप्रमाणात वाढण्याची शक्यता असते आणि कांद्याच्या गाठींच्या वाढीवर अपेक्षित परिणाम न होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे नत्राची मात्रा विभागून देणे फायदेशीर ठरते. स्फुरदामुळे मुळांची वाढ आणि पालाशामुळे पिकाची एकूण ताकद, पाण्याचा वापर तसेच गाठींच्या वाढीस मदत होते.
त्यामुळे केवळ युरिया किंवा एकाच प्रकारच्या खतावर अवलंबून न राहता संतुलित खत व्यवस्थापन करण्याकडे शेतकऱ्यांनी लक्ष देणे आवश्यक आहे.
गंधकाचे महत्त्वही वाढले आहे. कांदा पिकाच्या गुणवत्तेत गंधकाची भूमिका महत्त्वाची मानली जाते. कांद्याचा विशिष्ट स्वाद आणि गुणवत्तेशी गंधकाचा संबंध असल्याने जमिनीत त्याची उपलब्धता तपासणे गरजेचे आहे.
काही जमिनींमध्ये गंधकाची कमतरता आढळल्यास शिफारशीनुसार त्याचा वापर करता येतो. मात्र सूक्ष्म अन्नद्रव्ये किंवा दुय्यम अन्नद्रव्ये केवळ अंदाजाने देण्याऐवजी माती परीक्षण किंवा तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार वापरल्यास अनावश्यक खर्च टाळता येऊ शकतो.
सध्या अनेक भागांत पावसाच्या अनियमिततेमुळे जमिनीतील ओलाव्यात चढ-उतार होत आहेत. अशा परिस्थितीत कोरड्या जमिनीत खत देणे टाळणे महत्त्वाचे आहे. जमिनीत पुरेसा ओलावा असताना खत दिल्यास अन्नद्रव्ये मुळांच्या कार्यक्षेत्रात उपलब्ध होण्यास मदत होते. दुसरीकडे अतिपावसाच्या परिस्थितीत दिलेली काही अन्नद्रव्ये वाहून जाण्याची शक्यता असते.
त्यामुळे पावसाचा अंदाज, जमिनीतील ओलावा आणि सिंचनाची उपलब्धता यांचा विचार करून खत देण्याची वेळ निश्चित करणे आवश्यक आहे.
कांदा पिकात खत व्यवस्थापनासोबतच पाण्याचे काटेकोर नियोजन करणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. जास्त पाणी दिल्यास मुळांच्या परिसरात हवा कमी होऊन पिकाच्या वाढीवर परिणाम होऊ शकतो, तर पाण्याचा ताण निर्माण झाल्यास गाठींची अपेक्षित वाढ होऊ शकत नाही. त्यामुळे हलक्या आणि मध्यम जमिनीत पिकाच्या गरजेनुसार सिंचन करणे आवश्यक आहे.
खत दिल्यानंतर उपलब्ध ओलाव्याचा योग्य वापर होईल, याचीही काळजी शेतकऱ्यांनी घ्यावी.
तज्ज्ञांच्या मते, खत देण्यापूर्वी माती परीक्षण अहवालाचा आधार घेणे हा सर्वांत महत्त्वाचा टप्पा आहे. जमिनीत आधीपासून उपलब्ध असलेल्या अन्नद्रव्यांची माहिती मिळाल्यास आवश्यकतेपेक्षा जास्त खत देण्याची शक्यता कमी होते. त्यामुळे उत्पादन खर्चातही बचत होऊ शकते.
रासायनिक खतांसोबत उपलब्ध सेंद्रिय खत, कंपोस्ट किंवा चांगले कुजलेले शेणखत यांचा योग्य पद्धतीने वापर केल्यास जमिनीची भौतिक स्थिती आणि अन्नद्रव्य उपलब्धता सुधारण्यास मदत होऊ शकते.
खत देताना काही बाबींची विशेष काळजी आवश्यक आहे. पिकाच्या मुळांवर थेट मोठ्या प्रमाणात खत पडणार नाही, याची दक्षता घ्यावी. खत दिल्यानंतर जमिनीत योग्य ओलावा असणे गरजेचे आहे. पिकाची पाने पिवळी पडणे, वाढ खुंटणे, पानांच्या टोकांवर करपणे किंवा असामान्य वाढ दिसल्यास त्याला केवळ खताची कमतरता समजू नये.
रोग, कीड, पाणी व्यवस्थापन किंवा इतर अन्नद्रव्यांचा असमतोल यामुळेही अशी लक्षणे दिसू शकतात.
दरम्यान, कांद्याच्या उत्पादन खर्चात खतांचा मोठा वाटा असल्याने संतुलित खत व्यवस्थापनाला आर्थिकदृष्ट्याही महत्त्व प्राप्त झाले आहे. बाजारातील खतांच्या किमती, मजुरी, सिंचन खर्च आणि कीड-रोग नियंत्रणाचा खर्च वाढत असताना प्रत्येक निविष्ठेचा कार्यक्षम वापर करणे शेतकऱ्यांसाठी आवश्यक ठरत आहे.
त्यामुळे केवळ जास्त खत दिल्याने जास्त उत्पादन मिळेल, या समजुतीऐवजी योग्य खत, योग्य मात्रा, योग्य वेळ आणि योग्य पद्धत या चार सूत्रांचा अवलंब करण्याची गरज आहे.
कांदा पिकातील सध्याची वाढीची अवस्था लक्षात घेता शेतकऱ्यांनी शेतनिहाय नियोजन करण्यावर भर द्यावा. पिकाची अवस्था, मातीचा प्रकार, मागील पिकातील खत व्यवस्थापन, उपलब्ध ओलावा आणि माती परीक्षण अहवाल यांचा एकत्रित विचार करून खतांचा वापर करणे अधिक परिणामकारक ठरू शकते.
कृषी विभाग किंवा स्थानिक कृषी तज्ज्ञांच्या शिफारशींचे पालन करूनच खतांच्या मात्रा निश्चित कराव्यात. अशा पद्धतीने संतुलित अन्नद्रव्य व्यवस्थापन केल्यास कांद्याची निरोगी वाढ, चांगल्या गाठींची निर्मिती आणि दर्जेदार उत्पादनासाठी पोषक परिस्थिती निर्माण होऊ शकते.
